Apertar la precipua menuo
Egiptia
جمهورية مصر العربية
Gumhūriyyat Miṣr al-ʿArabiyyah
Flag of Egypt.svg Coat of arms of Egypt.svg
Standardo di Egiptia Blazono di Egiptia
Nacionala himno:
Bilady, Bilady, Bilady
Egypt in its region (undisputed).svg
Urbi:
Chefurbo: Kairo
· Habitanti: 7 438 376 (2005)
Precipua urbo: Kairo
Lingui:
Oficala lingui: Araba
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Abdel Fattah el-Sisi
· Chefa ministro: Mostafa Madbouly
Surfaco: (30ma granda)
· Totala: 1 001 449 km²
· Aquo: 0,632 %
Habitanti: (16ma granda)
· Totala: 94 798 827[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 96 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Egiptiana pundo
Veho-latero: dextre
ISO: EG
EGY
818
Reto-domeno: .eg*, .مصر*
Precipua religio: islamo (84%)
Oficala retosituo: http://www.egypt.travel/


Egiptia esas lando jacanta an nordestal Afrika, kun parto di lua teritorio (peninsulo Sinai) en Azia. L'oficala nomo dil stato esas Gumhuriyet Masr il-Arabiya.

HistorioRedaktar

 
Predinastiala restaji trovita en Egiptia.
 Precipua artiklo: Historio di Egiptia
 Precipua artiklo: Anciena Egiptia

Egiptia havas tre longa historio e judikesas kom un ek la "bersili" di homala kulturo. Restaji pri homala agadi de Paleolitiko (cirkume 35.500 til 30.000 yari ante nun) trovesis en lua teritorio. Dum mezolitiko Halfan-kulturo prosperis en la valo dil Nilo de 18l000 til 15,000 yari aK. En la regiono di Der Tasa, Alta Egiptia, on trovis restaji de Tasiana-kulturo, qua existis cirkume 4.500 yari aK. Multa altra kulturi prosperis dum yarcenti en Alta e Basa Egiptia.

Cirkume 3.900 yari ante Kristo, Sahara divenis plu arida, e multa populi enmigris vers la valo dil Nilo. Cirkume la yaro 3.150 aK, faraono (rejulo) Menes fondis l'unesma dinastio. Ne esas klara se Menes esas la sama faraono konocita kom Narmer, qua anke judikesas kom un ek la faraoni qui unigis Egiptia.

Egiptiana kulturo - religio, arto, linguo, kustumi - prosperis dum la tri sequanta yarmili. L'unesma quar dinastii konstruktis multa piramidi, inkluzite la piramido di Djoser (de la triesma dinastio) e la piramidi di Giza (de la quaresma dinastio). La periodo historiale konocita kom Anciena Dinastio od Anciena Imperio duris de cirkume 2.700 til cirkume 2.200 aK.

Kronologiala periodi di Egiptia:

  • Anciena imperio, 3ma—6ma dinastii: 2665 aK—2155 aK.
  • Unesma Meza periodo, 7ma—10ma dinastii: 2155 aK—2040 aK.
  • Meza imperio, 11ma—14ma dinastii: 2040 aK—1650 aK.
  • Duesma Meza periodo, 15ma—17ma dinastii: 1650 aK—1554 aK.
  • Nova imperio, 18ma—20ma dinastii: 1554 aK—1080 aK.
  • Triesma Meza periodo, 21ma—24ma dinastii: 1080 aK—712 aK.
  • Pos-Egiptiana periodo, 25ma—31ma dinastii: 712 aK—332 aK.
  • Helena periodo: 332 aK—c. 300 pK.
  • Kopta periodo: c. 300—641.
  • Araba periodo: 641—.

La moderna Egiptia nedependanteskis de Unionita Rejio ye la 28ma di februaro 1922, kom monarkio. Pos la 18ma di junio 1953 ol divenis republiko.

PolitikoRedaktar

Egiptia esas republiko pos la 18ma di junio 1953. Tamen, pos 1967 til nun lando vivas preske kontinue sub "urjanteso-lego". De 1981 til 2011 lando vivis sub autokratismo di Hosni Mubarak, qua asumis povo pos la mortigo di Anwar Sadat[2]. Ye la 11ma di februaro 2011 pos intensa populala protesti, Mubarak renuncis. Un uniono di militisti, komandita dal marshalo Mohamed Hussein Tantawi asumis povo.

Segun la konstituco di 2011 la prezidanto elektesas por 4-yara periodo e povas rielektesar nur unfoye sequante.

La parlamento havas 2 chambri: Shura Konsilantaro (Maglis el-Shura), kun 264 membri, e Popula Asemblajo (Maglis el-Sha’ab), kun 454 membri.

GeografioRedaktar

 
Topografio di Egiptia.

Jacanta inter la latitudi 22° e 32°N, e la longitudi 25° e 35°E, e havanta 1 002 450 km² di tota surfaco, Egiptia esas la 31ma maxim vasta lando del mondo. Granda parto di la lando esas kovrata da sika dezerto, e recevas mezvalore 2-5 mm di pluvo omnayare. La regiono proxim Nilo havas fertila suli, e koncentras la maxim multa habitantaro.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Egiptia

La precipua exportaco-produkturi di la lando esas petrolo, oleal produkturi, fosfato, kotono, stofi e frukti. La duimo dil habitantaro laboras en agrokultivo.

DemografioRedaktar

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Egiptia havis 99 413 317 habitanti.[3] La maxim multa (99,7%) esas Egiptiani. Altri esis 0,3% en 2006.[3]

L'oficala linguo di la lando esas Araba. Angla e Franca komprenesas da edukita personi.[3]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Mohamedada (90% de la habitantaro, nome Sunni Mohamedani). Kristani (nome del eklezio Kopta, ma anke Armeniana Kristani, katoliki, Anglikani ed altri) esas 10%.[3]

Lua maxim populoza urbo esas Kairo. Altra importanta urbi esas Alexandria ed El-Giza.

KulturoRedaktar

Egiptiana kulturo esas mult influanta ube Araba linguo e Kopta linguo parolesas. La moderna kulturo de Arabia e de Mez-Oriento recevas forta influi de Egiptiana literaturo, muziko, cinemo e televiziono. Egiptiana "renesanco" eventis dum fino di la 19ma yarcento e komenco di la 20ma yarcento. Muhammad Abduh, Ahmed Lutfi el-Sayed, Muhammad Loutfi Goumah, Tawfiq el-Hakim, Louis Awad, Qasim Amin, Salama Moussa ed altra skriptisti mixis idei quale laikeso, individuala libereso e kredo en la cienco por formacar liberala idealo qua adportus progreso.[4] Egiptiana Naguib Mahfouz esis l'unesma skriptisto en Araba linguo qua recevis la Nobel-premio pri literaturo. La lando anke havas du notora skriptistini, Nawal El Saadawi, ed Alifa Rifaat.

Cinemo divenis regionale importanta pos 1936, kande Talaat Harb fondis l'ateliero Misr. Dum plu kam 100 yari, produktesis plu kam 4.000 cinematografuri en la lando, la maxim granda cinematografala produktado inter la landi qui parolas l'Araba. Soad Hosny divenis un ek la maxim konocata aktorini de la lando.

La muziko di Egiptia mixas Mediteraneala, Afrikala ed Ocidentala influi. Ol esas parto de Egiptiana kulturo de l'Antiqueso. Un ek la dei de Egiptiana panteono, Hathor, esis la deo di la muziko. Dum la 19ma yarcento, Abdu al-Hamuli divenis notora kompozisto. Sayed Darwish, Umm Kulthum, Mohammed Abdel Wahab, Abdel Halim Hafez e Zakariyya Ahmad esis importanta nomi di muziki religioza e populara dum la 20ma yarcento. Halim El-Dabh, naskinta en Kairo, esis un ek la pioniri di elektronikala muziko en la mondo.

Futbalo esas la maxim populara sporto en la lando. Egiptiana nacionala esquado vinkis 7 foyi l'Afrikana Kupo di Nacioni, e partoprenis tri foyi en la [[Mondala Kupo di Futbalo. L'esquado Al Ahly e lua rivalo Zamalek SC esas la maxim populara futbalo-klubi de la lando.

Altra populara sporti en Egiptia esas squash, teniso e handbalo. En 1999, Egiptia gastigis la Mondala Championkonkurso pri Handbalo, ed itere gastigos la konkurso en 2021.

ReferiRedaktar