Burkina Faso

Burkina Faso
Burkina Faso
Flag of Burkina Faso.svg Coat of arms of Burkina Faso.svg
Standardo di Burkina Faso Blazono di Burkina Faso
Nacionala himno:
Une Seule Nuit
LocationBurkinaFaso.svg
Urbi:
Chefurbo: Ouagadougou
· Habitanti: 821 474 (2003)
Precipua urbo: Ouagadougou
Lingui:
Oficala lingui: Franca
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Roch Marc Christian Kaboré
· Chefa ministro: Christophe Joseph Marie Dabiré
Surfaco: (74ma maxim granda)
· Totala: 274 200 km²
· Aquo: 0,146 %
Habitanti: (59ma maxim granda)
· Totala: 20 107 509[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 73,3 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Franko CFA di Westal Afrika
Veho-latero: dextre
ISO: BF
BFA
854
Reto-domeno: .bf*


Burkina Faso, olim nomizita Supra Volta esas senlitora lando jacanta an westal Afrika. Ol havas kom vicini Mali norde e weste, Nijer este, Benin sud-este e sude, Togo e Ghana sude, ed Ivora Rivo sud-weste.

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Burkina Faso
 
Tradicionala domi en la sudo di Burkina Faso.

Arkeologiala restaji montris l'existo di la kulturo Bura dum la fer-epoko, de la 3ma til la 13ma yarcento. La centro dil nuna Burkina Faso habitesis da populi Mossi, qui formacis diversa rejii dum la 16ma yarcento e probable originis de la nuna Ghana. La maxim povoza rejii esis Wagadogo (Ouagadougou) ed Yatena. Pos intensa rivaleso inter Britaniani e Franci pri la kontrolo di la regiono dum la 19ma yarcento, la rejio Mossi di Ouagadougou vinkesis dal Franci, qui establisis protektorato sur la regiono en 1896. En 1904, diversa teritorii okupita da Francia apud la fluvio Volta unionesis por formacar Franca Westal Afrika. Bamako, nun la chef-urbo di Mali, divenis chef-urbo di la kolonio.

Ye la 1ma di marto 1919 establisesis Franca Supra-Volta, separita de Franca Westal Afrika por strategiala ed ekonomiala motivi. La kolonio rinomizesis Supra Volta, e François Charles Alexis Édouard Hesling divenis lua unesma guberniestro. Pos la duesma mondomilito, Mossi instigis Franci probante obtenar separita koloniala stando. Ye la 4ma di septembro 1947 la kolonio divenis parto di Franca Uniono.

 
Flago di Supra-Volta.

Pos revizo di la legi pri koloniala standi, Franca kolonii recevis grand autonomeso. Ye la 11ma di decembro 1958, Supra-Volta ganis propra guvernerio e divenis autonoma republiko en la Franca Komunitato. La lando nedependanteskis komplete de Francia ye la 5ma di agosto 1960, sub la nomo Supra-Volta. Lua unesma prezidanto esis Maurice Yaméogo. Quankam la konstituco di 1960 establisis ke la prezidanto e la Nacional Asemblitaro elektesus dal populo por 5-yara periodo, poka dii pos divenar prezidanto Yaméogo proskriptis omna politikala partisi, ecepte la sua, UDV. Lua guvernerio duris til la 3ma di januaro 1966 kande eventis militala interveno pos intensa protesti.

Yaméogo revokesis de povo per militala stato-stroko, qua suspensis la konstituco e dissolvis la Nacional Asemblo. Lietnanto Sangoulé Lamizana asumis la povo e guvernis dum 4 yari. Ye la 14ma di junio 1970 la habitanti ratifikis nova konstituco qua establisis 4-yara transito-periodo ante ke la civila povo restauresis. Lamizani duris guvernar dum la yari 1970a kom prezidanto di militala o civila-militala guverni. En 1977 aprobesis nova konstituco, e Lamizana rielektesis en 1978.

 
Pueri nomizita pioniri de la revoluciono (1983 til 1987).

Dum lua guvernisteso, Lamizana havis problemi kun la forta sindikati ed ye la 25ma di novembro 1980 ilu revokesis de la povo per nova stato-stroko. Kolonelo Saye Zerbo divenis prezidanto, ma anke havis problemi kun la sindikati. Ye la 7ma di novembro 1982, mayoro Jean-Baptiste Ouédraogo revokis Zerbo de la povo, ed instalis la Konsilistaro por Populala Salveso (CSP). La konsilantaro mantenis la proskripto di politikala partisi, ma promisis transito por civila administrado e nova konstituco. Kapitano Thomas Sankara divenis chefa ministro en januaro 1983.

En 1984 Supra-Volta rinomizesis Burkina Faso. Ta nomo kombinas du vorti, de la linguo Mossi e de la linguo Mande, signifikante aproxime "lando di honesta habitanti". Sankara nacionaligis kompanii, ma la exterala relati kun Francia e Liberia degeneris.

Ye la 15ma di oktobro 1987 Sankara mortigesis en atento dum stato-stroko komandita da lua ex-kolego e prezidanto Blaise Compaoré. Lua korpo dispartigesis e sepultesis rapide, dum ke lua vidvo e du filii fugis de la lando. Compaoré nemediate desfacis la nacionaligi e modifikis omna politiki de Sankara. En 2014, Compaoré revokesis per stato-stroko. En la sequanta yaro eventis elekti, vinkita da Roch Marc Christian Kaboré, qua asumis la povo ye la 29ma di decembro 2015.

Burkina Faso duras esar un ek la maxim povra landi del mondo.

PolitikoRedaktar

 
Nacional Asemblo di Burkina Faso.

La nuna konstituco aprobesis per plebicito ye la 11ma di junio 1991 ed emendesis en 2002. Ol establisas mi-prezidantala republiko. La chefo di stato e chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo, e rielektesar senfine. Pos la 29ma di decembro 2015, lu esas Roch Marc Christian Kaboré. La chefa ministro di Burkina Faso esas nur la chefo dil ministraro. Nun esas Paul Kaba Thieba.

La parlamento (Assemblée) havas unika chambro: la Nacional Asemblitaro (Assemblée Nationale). Lua 111 membri elektesas dal populo por 5-yara periodo.

La judiciala povo esas nedependanta del povi Exekutiva e Legifala. La maxim alta korto di la lando esas la Supera Apelo-korto. Existas Konstitucala konsilistaro, e lua membri nominezas dal prezidanto. La legaro di la lando havas Franca e kustumala influi.[1]

GeografioRedaktar

 
Topografiala mapo di Burkina-Faso.
 
savano proxim Gbomblora departmento.

La teritorio di Burkina Faso jacas inter latitudi 9°N e 15°N, e longitudi 6°W e 3°E, e ne havas litoro. La nordo di la lando kovresas da dezerto, o per transito-vejetantaro en la regiono Sahel, kontre ke la centro kovresas da savano e la sudo kovresas da foresti. Burkina Faso ne havas alta monti - en kelka arei existas izolita kolini, restaji de Prekambriana montaro. La maxim alta monto di la lando esas Ténakourou, kun 749 metri di altitudo.

Tri fluvii trairas Burkina Faso, ed originis l'antea nomo di la lando, "Supra Volta": la Nigra Volta (o Mouhoun), la Blanka Volta (Nakambé) e la Reda Volta (Nazinon). Nigra Volta esas un ek la du permananta fluvii di la lando, qui ne desaparas dum la sika sezono; l'altra esas Komoé, qua fluas sude. La baseno dil fluvio Nijer kovras 27% de Burkinana teritorio.

La klimato esas tropikala kun 2 sezoni. La pluvoza sezono duras dum cirkume 4 monati (de mayo o junio til septembro). La lando recevas de 600 mm til 900 mm di pluvi en ta sezono. Dum sika monati, varma venti suflas de Sahara. En Sahel, la temperaturi povas atingar 47°C.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Burkina Faso

Burkina Faso havas un ek la min granda TNP per persono del mondo: 1.400 dolari.[2] Agrokultivo reprezentas 32% de la TNP ed employas 80% de la laboro-povo.

La substrukturo por transporto esas nesuficanta. Existas nur 15 000 km di chosei en la lando, di qui nur 2.500 km esas asfaltizata.[3]

DemografioRedaktar

 
Viri di etnio Mossi.

Segun statistiki de The World Factbook por 2017, Burkina Faso havis 20 107 509 habitanti. La maxim multa (52%) apartenas al etnio Mossi. Fulani esas 8,4%, Gurma 7%, Bobo 4,9%, Gurunsi 4,6%, Senufo 4,5%, Bissa 3,7%, Lobi 2,4%, Dagara esas 2,4%, tuaregi esis 1,9%, e le Dioula esis 0,8%.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Franca. La linguo Mossi parolesas da 40% de la habitantaro. On kalkulas ke 69 lingui parolesas en Burkina Faso, di qui 60 esas aborijena.

La religio kun maxim granda nombro di adepti esas Islamo: 60,5 de la habitantaro, di qui la maxim multa esas Sunni. Kristani esas 23,2%.

La maxim populoza urbo esas la chef-urbo, Ouagadougou. Altra importanta urbi esas Bobo Dioulasso e Kougoudou.

KulturoRedaktar

 
Ceramikajo de la populo Numa.

La kulturo di Burkina Faso manifestas su en la tradicionala mestiero di ligna maskili e skulti, uzanta bronzo o ligno, en tradicional arkitekturo kun argilo, en la ceramikaji di lua diferanta populi, ed en tradicionala dansi e muziki.

La bazo di la literaturo di Burkina Faso esas l'orala tradicioni. En 1934, Dim-Dolobsom Ouedraogo publikigis Maximes, pensées et devinettes mossi ("Aforismi, pensi ed enigmati de la populo Mossi"). Nazi Boni e Roger Nikiem esis du importanta skriptisti qui aparis pos la nedependo di la lando.[4]

La teatro di Burkina Faso kombinas tradicionala spektakli kun kolonial influi e poskoloniala esforci pri edukar la populo e krear distingiva nacionala teatro. Tradicionala ceremonii di multa etniala grupi kontenas dansi ed uzo di maskili.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Burkina Faso. Lua nacionala squado esis vicechampiono di futbalo del Afrikana Kupo di Futbalo en 2013.

ReferiRedaktar

Commons havas kontenajo relatante a:
  1. 1,0 1,1 1,2 The World Factbook - Burkina Faso. CIA. URL vidita ye la 7ma di oktobro 2018.
  2. [hhttps://www.cia.gov/the-world-factbook/field/real-gdp-per-capita/country-comparison/ "Real GDP Per Capita - The World Factbook"].
  3. Burkina Faso Road Network. Logistics Capacity Assessments (LCAs). URL vidita ye la 4ma di agosto 2018.
  4. Allan, Tuzyline Jita (1997). Women's Studies Quarterly: Teaching African Literatures in a Global Literary. - Women's Studies Quarterly: Teaching African Literatures in a Global Literary - Feminist Press.

Extera ligiloRedaktar


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Eswatini | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Nesuverena teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Ocidental Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependo ne agnoskata
Somalilando | Puntlando