Apertar la precipua menuo
Gabon
République Gabonaise
Flag of Gabon.svg Coat of arms of Gabon.svg
Standardo di Gabon Blazono di Gabon
Nacionala himno:
La Concorde
LocationGabon.svg
Urbi:
Chefurbo: Libreville
· Habitanti: 578.156 (2005)
Precipua urbo: Libreville
Lingui:
Oficala lingui: Franca
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Ali Bongo Ondimba
· Chefa ministro: Daniel Ona Ondo
Surfaco: (76ma granda)
· Totala: 267 745 km²
· Aquo: 3,76 %
Habitanti: (145ma granda)
· Totala: 2 119 036[1] (2018)
· Denseso di habitantaro: 5,5 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Franko CFA di Central Afrika
Veho-latero: dextre
ISO: GA
GAB
266
Reto-domeno: .ga*
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: http://www.gouvernement.ga/


Gabon esas lando jacanta en central Afrika. Lu havas kom vicini Republiko Kongo, Kamerun ed Equatorala Guinea.

Bazala fakti pri Gabon.

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Gabon

L'unesma habitanti di la nuna Gabon esis pigmei, e pose populi bantua. Portugalani esis l'unesma Europani qui arivis ibe, dum la 15ma yarcento. La nomo "Gabon" originis de Portugalana vorto gabão, signifikante "mantelo", qua esas aproxime la formo dil estuario dil fluvio Komo proxim Libreville.

 
Mapo de 1670 pri westal Afrika.

Francia asumis la stando di protektero di la regiono kande signatis pakti kun lokala chefi en 1839 ed en 1841. Franca explorero Pierre Savorgnan de Brazza arivis en la regiono en 1875 e fondis Franceville. En 1885 Francia oficale okupis la teritorio, ma ne administris ol til 1903.

En 1910 Gabon divenis un ek la quar teritorii di la Franca Equatoral Afrika. En 1922 lunesma politikala partiso di Gabon, Jeunesse Gabonais, fondesis.

Gabon divenis nedependanta de Francia en 1960. Kande la lando nedependeskis, existis du partisi: Bloc Democratique Gabonais - BDG - komandita dal prezidanto Léon M'ba, ed Union Democratique et Sociale Gabonaise - UDSG - komandita da Jean-Hilaire Aubame, qua divenis Ministro por exteral aferi di la lando. Léon M'ba elektesis prezidanto ed asumis povo en 1961, kun Omar Bongo Ondimba kom vice-prezidanto.

Pos ke M'ba asumis la povo ilu interdiktis jurnalaro e proskriptis politikala protesti. Kande ilu dissolvis la parlamento en 1964 por institucar guvernerio kun singla partiso, militisti probis ekpulsar ilu per stato-stroko, ma pos 24 hori Franca trupi di parafalisti sendesis a Gabon por restitucar povo a M'ba. Quankam internaciona kondamno, Franci restis proxim la chef-urbo por suportar M'ba. Kande M'ba mortis en 1967 Omar Bongo asumis la povo, e guvernis til lua morto ye la 8ma di junio 2009. Lua filiulo, Ali Bongo Ondimba, asumis povo ye la 16ma di oktobro sam yaro[2].

PolitikoRedaktar

 
Prezidanto Ali Bongo Ondimba.

Gabon esas republiko ube la chefo di stato e fakte la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua povas revokar la chefa ministro. La prezidanto, nune Ali Bongo Ondimba, elektesas dal populo por 7-yara periodo. La chefa ministro, qua elektesas dal prezidanto, esas nur la chefo dil ministraro. Nune essas Daniel Ona Ondo.

La parlamento havas 2 chambri: Senato (Sénat), kun 91 membri, e Nacional Asemblitaro (Assemblée Nationale), kun 120 membri. La senatani elektesas dal populo por 6-yara periodo, dum ke la deputati di Nacional Asemblitaro elektesas dal populo por 5-yara periodo. La konstituco di Gabon adoptesis en 1961, modifikesis en 1975, riskribesis en 1991 e revizesis en 2003.

La Supra Korto esas la maxim alta de judiciala povo e dividesas en tri chambri - judiciala, administrala e chambro di konti. Anke existas la konstitucala korto, apelo-korti, la Korto pri la sekureso dil stato, e lokala korti.

GeografioRedaktar

 
Topografiala mapo di Gabon.
 
La fluvio Ogoué.

Equatoro trairas la teritorio di Gabon. L'Equatorala foresto kovras cirkume 85% del teritorio. En 2002, Omar Bongo Ondimba, lor la prezidanto di la lando, selektis cirkume 10% de la teritorio di la lando por prezervar en nacionala parki.

La lando povas dividesar en tri regioni: la rivala planajo iras de 30 km til 200 km fore la litoro. La regioni montoza (Crystal Mountains nord-este de Libreville, la monti Chaillu centre de la lando) e la savano este de la lando.

Lua klimato esas Equatorala, kun intensa pluvi. La pluvo-quanto en Libreville superiras 2540 mm omnayare. Norde de la lando an la litoro, la pluvo-quanto atingas 3810 mm omnayare.

La maxim extensa fluvio di lando esas Ogooué, longa de 1.200 km. Lua maxim alta monto esas Monto Iboundji, kun 1.575 metri di altitudo.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Gabon

Petrolo esas la maxim importanta produkturo por l'ekonomio di Gabon.

DemografioRedaktar

 
Mulieri del etnio Mpongwe.
 
Katolika katedralo en Mouila.

Segun statistiki de The World Factbook por 2018, Gabon havis 2 119 036 habitanti. La maxim multa (80,1%) naskis en Gabon (di qui 23.2% esis Fang, 18.9% esis Shira-Punu/Vili, 11.3% esis Nzabi-Duma, 6.9% esis Mbede-Teke, 5% esis Myene, 4,9% esis Kota-Kele, 2,1% esis Okande-Tsogo, 3% esis pigmei e 7% apartenis ad altra etnii, segun statistiki de 2012). Kamerunani esas 4,6%, 2,4% naskis en Mali, 2,1% esas Beninani, 1,6% aquiris Gabonana civitaneso, 1,6% esas Togoani, 1,1% esas Senegalani, e 5% havas altra nacionesi.[1]

L'oficala linguo di la lando esas la Franca. La lingui Fang, Myene, Nzebi, Bapounou/Eschira e Bandjabi anke parolesas.[1]

La religio kun maxima nombro di adepti esas katolikismo: 42,3% de la habitantaro. Protestanti esis 12,3%, altra kristani 27,4%, Mohamedani esis 9,8%, animisti 0,6%, altra religii esis 0,5%, e 7,1% ne deklaris religio, segun statistiki de 2012.[1]

La maxim populizita urbo esas la chefurbo, Libreville. Altra importanta urbi esas Port Gentil e Franceville.

KulturoRedaktar

La tradicioni orala esas forta en Gabon, nome inter la populi Fang e Nzebe. Lia folkloro e mitologio esas richa, nome la maskili del etnii Fang e Kota, qui uzesas en multa okazioni, exemple funeri. Pri literaturo, exemple pri importanta skriptisti esas Jean-Baptiste Abessolo, Chantal Magalie Mbazo'o-Kassa e Vincent de Paul Nyonda.

La muziko di Gabon esas poke konocita kompare la de Demokratial Republiko Kongo e Kamerun. Patience Dabany esas la maxim konocata kantistino e muzikistino di lando. Tradicionala maskili anke esas parto di lua folkloro.

La guverno esas proprietanto di brodkasto-kompanio Radio-Diffusion Télévision Gabonaise, qua brodkastas en la Franca ed en regionala lingui.

La maxim populara sporto en la lando esas futbalo. La nacionala esquado pri futbalo reprezentas la lando en internaciona konkursi de pos 1962. Basketbalo esas altra populara sporto. En 2012 Gabon ganis lua unesma ora medalio dum l'Olimpiala Ludi en London.

ReferiRedaktar