Apertar la precipua menuo
Liberia
Republic of Liberia
Flag of Liberia.svg Coat of arms of Liberia.svg
Standardo di Liberia Blazono di Liberia
Nacionala himno:
Hail, Liberia, Hail!
LocationLiberia.svg
Urbi:
Chefurbo: Monrovia
· Habitanti: 1 010 970 (2008)
Precipua urbo: Monrovia
Lingui:
Oficala lingui: Angla
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: George Weah
Surfaco: (103ma granda)
· Totala: 111 370 km²
· Aquo: 13,5 %
· Totala: 4 503 000 (2015)
· Denseso di habitantaro: 40,43 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Dolaro di Liberia
Veho-latero: dextre
ISO: LR
LBR
430
Reto-domeno: .lr*
Precipua religio: Kristanismo
Oficala retosituo: https://visitliberia.net/


Liberia esas lando en westal Afrika, sude di Sierra Leone, Guinea, Ivora Rivo e norde di Atlantiko. La lando establisesis kom kolonieto dal American Colonization Society e deklaris lua nedependo ye la 26ma di julio 1847. Tamen, Usa agnoskis lua nedependo erste ye la 5ma di februaro 1862, dum l'Usana interna milito.

Bazala fakti pri Liberia.

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Liberia
 
Mapo di Liberia en 1830.

L'unesma habitanti di la nuna Liberia esis populi Mende, Kru, Bassa ed altri. Ca populi kultivis kotono, rizo e sorgumo e konocis la metalurgio di fero. Unesma Europani en la regiono esis Portugalani, qui arivis en 1461 e nomizis la regiono Costa da Pimenta ("Pipra Rivo" en la Portugalana).

En 1822, la kompanio American Colonization Society establisis Liberia kom loko en Afrika por sendar libera sklavi.[1] Ex-sklavi de Usa gradope enmigris a Liberia.

Liberia divenis nedependanta de Usa ye la 26ma di julio 1847. Joseph Jenkins Roberts esis lua unesma prezidanto. La sociala kustumi, kulturala modeli e la religio del ex-sklavi originis de la sudo di Usa, ed esis komplete diferanta del aborijeni. Ca diferi kreis enemikeso inter "Usani" ed "aborijeni".

Liberia konservis su nedependanta dum la Divido di Afrika dil 19ma yarcento, ma perdis lua postuli pri vasta teritorii, anexita dal Unionita Rejio e Francia. En 1919 Liberia partoprenis en la paco-konfero di Versailles, e divenis un ek la fondinti di la Ligo di la nacioni. En 1926 la kompanio Firestone recevis granda extensi di landi por kultivar kauchukofigieri.

Ye la 12ma di aprilo 1980 Samuel Kanyon Doe divenis prezidanto pos sucesoza stato-stroko, qua rezultis la mortigo dil prezidanto William Richard Tolbert, Jr.. Doe federis kun Usa por recevar ekonomiala helpo, quankam la denunci pri korupto di lua rejimo.

En decembro 1989, trupi komandita da Charles Ghankay Taylor, ante federito e pose enemiko di Doe, atakis l'armeo fidela a Doe e komencis l'unesma interna milito di Liberia, la maxim sangoza interna milito di la lando: plua kam 200 mil personi mortigesis, e plua kam 1 milion divenis refujinti en vicina landi. En agosto l'Ekonomiala Komunitato di Stati de Westal Afrikala (ECOWAS) kreis militala trupo kun 4.000 soldati e sendis ol a Liberia. En septembro 1990, nur mikra teritorio cirkum la chef-urbo, Monrovia, restis kontrolita da Doe. Doe fine kaptesis e mortigesis ye la 9ma di septembro 1990.

La rebeli rapide dividesis en diversa facioni. La sucedinto di Doe, Amos Sawyer, establisis lua autoritato super granda parto di Monrovia. En 1991, ex-membri del armeo fondis l'Unionita Movado pri la Libereso di Liberia e la Demokratio (ULIMO), por luktar kontre la Nacionala Patriota Fronto por Liberia - NPFL kreita da Charles Ghankay Taylor. En 2003, altra rebela grupo, la Movado pri Demokratio en Liberia (Movement for Democracy in Liberia) komencis lansar ataki kontre la rejimo di Taylor sud-este de la lando. En julio sam yaro, la rebeli lansis atako kontre Monrovia. Sub internaciona preso, Taylor renuncis en agosto 2003 ed exilis su en Nigeria.

PolitikoRedaktar

 
La prezidantala palaco (Executive Mansion) ne uzabas pos incendio en 2009.
 
Parlamento di Liberia.

Sub la nuna konstituco adoptita ye la 6ma di januaro 1986, Liberia esas prezidantala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 6-yara periodo. Nun esas George Weah.

La parlamento konsistas ek du chambri. La Domo di Reprezenteri, kun 73 membri, esas la basa chambro. Lua membri elektesas dal populo por 6 yari en la 15 komtii segun proporciono establisita pos la demografiala kontadi, singla komtio havante adminime 2 reprezenteri. Singla komtio subdividesas en elektala distrikti, ed elektesas 1 reprezentero per singla distrikto. L'alta chambro esas la Senato, qua havas 30 membri, esante du per singla komtii, qui elektesas dal populo por 9-yara periodo.

De 1877 til 1980 la partiso True Whig dominacis la guvernerio. Nun existas plu kam 20 partisi en la lando. La nuna konstituco adoptesis ye la 6ma di januaro 1986 e remplasis la konstituco di 1847.

GeografioRedaktar

 
Tropikala foresto en Liberia.
 
Mapo di Liberia

L'oceano Atlantiko jacas sud-weste e weste de Liberia. La vejetantaro an la litoro konsistas ek marshi e manglieri. Nord-este jacas basa monti. La maxim alta monto di la lando esas Monto Nimba, este de la lando, kun 1752 metri di altitudo, an la frontiero kun Ivora Rivo e Guinea. Monto Nimba anke esas la maxim alta monto dil altra du landi.[2]

Tropikala foresti kovras la kolini, kontre ke naturala pastureyo ed arbori qui perdas lia folii formacas la peizajo dil nordo de la lando. An la litoro la vejetantaro konsistas ek manglieri.[3]

La tri precipua fluvii di Liberia esas: la fluvio St. Paul, qua debushas proxim Monrovia; la fluvio St. John, en Buchanan; e la fluvio Cestos, longa de 515 km, la maxim longa de la lando.[3] La tri fluvii debushas an Atlantiko. Norde de la lando, la fluvio Mano formacas parto di la frontiero kun Sierra Leone, kontre ke sude, la fluvio Cavalla formacas parto di la frontiero kun Ivora Rivo.[3]

La klimato di la lando esas tropikala, kun intensa pluvo-quanto de mayo til oktobro.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Liberia

Liberia dependas de l'exportacajo di kauchuko e mineralo di fero. Lando anke havas diamanto, ligno, oro e potencialo por produktar hidroelektrala energio.

DemografioRedaktar

 
Demografial evoluciono di Liberia (1961-2013).
 
Membri de la Kunfrateso Kristana (Christian Fellowship) di Monrovia.

Segun statistiki de The World Factbook por 2018, Liberia havis 4 809 768 habitanti.[4] La maxim multa (20,3%) esas kpele, 13,4% esas Bassa, 10% esas Grebo, 8% esas Gio, 7,9% esas Mano, 6% esas Kru, 5,1% esas Lorma, 4,8% esas Kissi, 4,4% esas Gola, 4% esas Krahn, 4% esas Vai, 3,2% esas Mandingo, 3% esas Gbandi, 1,3% esas Mende, 1,3% esas Sapo, 1,7% esas altra Liberiani, 1,4% esas altra Afrikani, e 1% esas ne-Afrikani, segun la demografiala kontado di 2008.[4]

L'oficala linguo di la lando esas Angla, parolata kom matrala linguo da 20% de la habitantaro. Existas 20 altra grupo di lingui, di qui multa ne havas skripto.[4]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Kristanismo: 85,6% de la habitantaro. Mohamedani esas 12,2%, 0,6% praktikas tradicionala religii, 0,2% praktikas altra religii, e 1,5% praktikas nula religio, segun informi de 2008.[4]

KulturoRedaktar

 
Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!

ReferiRedaktar

  1. (1830) Map of Liberia, West Africa. URL vidita ye la 3ma di junio 2013.
  2. Financial Time's World Desk Reference (2004) Dorling Kindersley Publishing. p 368
  3. 3,0 3,1 3,2 Bateman, Graham (2000). - Encyclopedia of World Geography - (New York) Barnes & Noble Books.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Africa::Liberia - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 8ma di januaro 2019.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando