Uganda
Jamhuri ya Uganda
Republic of Uganda
Flag of Uganda.svg Coat of arms of the Republic of Uganda.svg
Standardo di Uganda Blazono di Uganda
Nacionala himno:
Oh Uganda, Land of Beauty
LocationUganda.svg
Urbi:
Chefurbo: Kampala
· Habitanti: 1 507 080 (2014)
Precipua urbo: Kampala
Lingui:
Oficala lingui: Angla, Swahili
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Yoweri Kaguta Museveni
· Chefa ministro: Robinah Nabbanja
Surfaco: (81ma maxim granda)
· Totala: 241 038 km²
· Aquo: 15,39 %
Habitanti: (35ma maxim granda)
· Totala: 40 853 749[1] (2018)
Plusa informi:
Valuto: Shiling di Uganda
Veho-latero: sinistre
ISO: UG
UGA
800
Reto-domeno: .ug*


Uganda esas senlitora lando jacanta an centro-estal Afrika. Ol havas kom vicini Sudan norde, Kenia este,Tanzania sude, Rwanda sud-weste, e Demokratial Republiko Kongo weste. Sud-este de la lando jacas la Lago Viktoria, la maxim granda de Afrika segun surfaco totala, teritoriale dividita kun Kenia e Tanzania.

Parto de la baseno di Nilo jacas en Uganda.

Bazala fakti pri Uganda.

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Uganda

De 2300 til 1700 yari ante nun, populi qui parolis Bantua lingui migris vers la sudo di la nuna Uganda. Dum la yari 1830a, kande Araba komerciisti eniris la regiono de litoro, li trovis rejii kun developita institucuri. Un ek ica rejii esis la rejio Buganda.

 
Flago dil protektorato di Uganda.

En 1890 Unionita Rejio e Germana imperio signatis pakto qua konfirmis Britaniana dominaco en Kenia e Uganda. Buganda ed altra rejii enkorpigesis sub Britaniana protektorato di Uganda en 1894.

Uganda nedependanteskis de Unionita Rejio ye la 9ma di oktobro 1962. Dum la sequanta yari eventis konflikti inter la suporteri di federala sistemo e suporteri di centraligata stato. Konseque de la konflikti, en februaro 1996 Milton Obote suspensis la konstituco e asumis diktatorala povi.

Inter 1971 e 1979 Uganda subisis l'opreso di la diktatoreso da Idi Amin Dada, qua finis erste pos la milito Uganda-Tanzania, kande Ugandani exiliita invadis la lando helpita da Tanzanian armeo. L'invado posibligis Milton Obote retroprenar la povo. Obote guvernis til 1985, kande ilu revokesis per stato-stroko komandita da Tito Okello.

PolitikoRedaktar

 
Prezidanto Museveni kun George W. Bush

Uganda esas prezidantala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari e povas rielektesar plura foyi. La nuna prezidanto esas Yoweri Kaguta Museveni. La chefa ministro esas nur la chefo dil ministraro. Nun esas Ruhakana Rugunda.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblitaro (National Assembly), konsistanta nun ek 449 membri, di qui 290 esas viri qui reprezentas la distrikti di la lando, 115 reprezentas la mulieri de la distrikti, 10 reprezentas l'armeo (l'Armei por la Defenso di la Populo), 5 reprezentas la yunaro, 5 reprezentas la laboristi, 5 reprezentas invalida personi e 18 esas membri selektita ex officio. La parlamentani elektesas por 5-yara periodo. La nuna konstituco adoptesis ye la 8ma di oktobro 1995, ed establisis plurpartisala sistemo.

La guvernerio di Uganda judikesas kom un ek la maxim korupta de la mondo, segun l'organizuro Transparency International.

GeografioRedaktar

 
Topografio di Uganda.
 
Savano proxim la monto Kadam.

La dominacanta reliefo di la lando esas l'alta planaji kovrata per savano, kun mezvalora altitudo di 1,100 metri. Este e weste de la lando existas montoza regioni. Weste, an la frontiero kun la Demokratial Republiko Kongo jacas la monti Ruwenzori, kovrata per nivo en lia somiti, kun maxim altitudo di 5,109 metri. Este de la lando, an la frontiero kun Kenia, jacas la monto Elgon, extingita volkano kun 4.321 metri di altitudo.

La granda Lago Viktoria jacas sud-este de lando, e influas la klimato e la pluvo-quanto di la lando, inkluzite en la chefurbo Kampala. Ultre Viktoria, altra importanta lagi esas Lago Kyoga, Lago Albert, Lago Edward e Lago George. Uganda jacas preske komplete an la baseno dil fluvio Nilo. Lua precipua brancho naskas en la lago Viktoria, 2.700 metri adsur la maro, e fluas adnorde.

La dominacanta klimato esas Tropikala ma la pluvo-quanto varias: en Entebbe, apud la lago Viktoria, la maxim intensa pluvi eventas omnayare de marto til junio, e de novembro til decembro.

EkonomioRedaktar

 
Edifici en Kampala.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Uganda

Dum yardeki Uganda subisis politikala nestabileso e l'efekti di devastanta ekonomiala politiki, e duras esar un ek la maxim povra landi de la mondo. La lando komencis ekonomiala reformi, ed en 2008 lua ekonomio kreskis 7%, malgre l'internaciona krizo e la lokala nestabileso.[2]

Lua precipua produkturi por exportacajo esas kafeo teo, fisho ed altra produkturi.[3]

DemografioRedaktar

 
Etnolinguala mapo di Uganda.
 
Kirko en Entebbe.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Uganda havis 40 853 749 habitanti.[1] La maxim multa (16,5%) esas Baganda, Banyankole esas 9,6%, Basoga esas 8,8%, Bakiga esas 7,1%, Iteso esas 7%, Langi esas 6,3%, Bagisu esas 4,9%, Acholi esas 4,4%, Lugbara esas 3,3%, e 32,1% apartenis ad altra etnii.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Angla, qua docesas en skoli, uzesas en tribunali e brodkastesas per radio e televiziono. La linguo Ganda o Luganda esas la maxim parolata ed anke uzata en skoli. Altra Nilo-Kongana lingui, Nilo-Saharana, Swahilia ed Araba anke parolesas.[1]

La religio kun maxim granda nombro di adepti esas protestantiso (45,1% de la habitantaro). Katoliki esas 39,3%, Mohamedani esas 13,7%, altri esas 1,6%, e 0,2% praktikas nula religio.[1]

KulturoRedaktar

 
Viri e mulieri del etnio Baganda.

Quale altra Afrikana landi, la kulturo di Uganda esas diversa ed influata da multa etniala grupi. Le Baganda, la maxim granda etniala grupo de la lando, konsistanta en 52 klani, havas bantua origino. Lia socio havas patriarkala strukturo, e li mantenas fiereso en lia grupi tra ceremonii e rimemorigo di lia ancestri.

 
skriptisto Monica Arac de Nyeko.

Pri literaturo kelka importanta nomi esas la poeti Elvania Namukwaya Zirimu, Okot p'Bitek, Okello Oculi, Timothy Wangusa, e la skriptisti Mahmood Mamdani, Monica Arac de Nyeko, ed altri.

Futbalo esas la nacionala sporto di Uganda. La nacionala esquado pri futbalo nulafoye qualifikis por partoprenar la Mondala Kupo di Futbalo e lua maxim bona rangizo en l'Afrikana Kupo di Nacioni esis duesma plaso, en 1978.

De lua unesma partopreno en l'Olimpiala Ludi til nun, Uganda ganis entote 7 medalii, di qui du ora (pri atletismo), tri arjenta (pri boxo) e du bronza (un pri atletismo, e l'altra pri boxo). John Akii-Bua ganis l'unesma ora medalio por la lando, pri 400-metra kurado kun fenci, en München, ed en 1996, Davis Kamoga ganis la bronza pri la sama konkurso.

ReferiRedaktar

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Uganda - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 9ma di aprilo 2019.
  2. Uganda (Angla). African Economic Outlook.
  3. (2012) 2012 - Statistical Abstract (Angla). Uganda Bureau of Statistics. URL vidita ye la 13ma di aprilo 2014.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Eswatini | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Nesuverena teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Ocidental Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependo ne agnoskata
Somalilando | Puntlando