Apertar la precipua menuo
Historio > yarcento
14ma yarcento 16ma yarcento
Czapek60.jpg
Kursiva yaro ne apartenas a ca yarcento:
yari 1400ma: 140001020304 0506070809
yari 1410ma: 10 11121314 1516171819
yari 1420ma: 2021222324 2526272829
yari 1430ma: 3031323334 3536373839
yari 1440ma: 4041424344 4546474849
yari 1450ma: 5051525354 5556575859
yari 1460ma: 6061626364 6566676869
yari 1470ma: 7071727374 7576777879
yari 1480ma: 8081828384 8586878889
yari 1490ma: 9091929394 9596979899
yari 1500ma:1500
Portugalana deskovradi ed exploradi dum la 15ma e 16ma yarcenti.

La 15ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1401 e finis ye la 31ma di decembro 1500, segun juliala kalendario. Ol divenis konocita kom "l'yarcento di la novigi" e "l'yarcento di la deskovri". Por la historio dil Ocidento ol esis la lasta yarcento di la Mezepoko e l'unesma yarcento di la Modern-epoko.

On kalkulas ke dum la fino di ta yarcento, la mondo havis cirkume 460 milion habitanti, qui habitis precipue tri granda zoni: Japonia-Korea-Chinia, Indiana subkontinento e westal Europa, malgre lua granda perdajo di habitanti de 1347 til 1352, kande nigra pesto produktis la morto di 25% til 50% de lor Europana habitantaro.[1]

Por la historio di Westal Europa, to esis la lasta yarcento di la nomizita Mezepoko, e l'unesma yarcento de la Moderna ero. Du eventi judikesas kom la divido inter ta du epoki: la falio di Konstantinoplo en 1453, e la deskovro di Amerika en 1492.

EuropaRedaktar

En Hispania, la mariajo di Isabel la 1ma di Kastilia e Fernando la 2ma di Aragon eventas ye la 19ma di oktobro 1469 e la du kroni (Kastilia ed Aragon) unionesas. La nomizita Reconquista en Hispania kompleteskis en 1492, kande la rejio di Granada, la lasta Mohamedana rejio en Iberia, vinkesas. Ank en 1492 Cristoforo Colombo departas de Palos de la Frontera en Andaluzia e navigas weste probante arivar che Azia, ma deskovras nova kontinento, Amerika.

La Cent-yara milito duras til la 19ma di oktobro 1453. La dinastio Valois konservas Franca trono e la rejio di Francia pluforteskas. L'Angli abandonas lia revendiki pri Franca trono. Francia aquiras Angla teritorii en Gaskonia, an la kontinento. La milito signifikas la dekado di la kavalieraro kom importanta militala forco e, quale la siejo di Konstantinoplo, indikas la dekado di feudismo en la historio di Europa.

 
Siejo di Konstantinoplo.

Konstantinoplo, en la nuna Turkia, siejesas e fine konquestesas dal Otomana Turki ye la 29ma di mayo 1453. L'Otomani iras til Montenegro, ma lia povo esas febla.

En 1415, Portugalani okupas Ceuta, e komencas lua expanso tra navigado adsude. Li deskovras Madeira en 1418 ed Acori en 1427. Portugalana princo Henrique expedias omnayare deskovristi, qui cirkumnavigas Afrika pro voyo ad India. Portugalani sistemoze kolektas pragmato e kreas maxim bona mapi til deskovrar en 1487 l'uniono inter l'oceani Atlantiko ed Indiano, e pose arivar en India en 1498. Ye la 22ma di aprilo 1500 Pedro Álvares Cabral arivas en Brazilia e prenas posedajo di lua teritorio en nomo di Portugal.

En Finlando de 1450 til 1480 someri esas kolda e cereali ne kreskas. Eventas famino.

En fino dil yarcento naskas baroka stilo en Italia.

AziaRedaktar

 
La dinastio Ming c. 1580.
 
Voyaji di Zheng He

En 1402 la sultanio di Malacca fondesas da Parameshwara.[2]

La dinastio Ming atingas lua maxim expanso en Chinia, cirkume 6,5 milion km² en 1415. De 1405 til 1433 Chinian generalo Zheng He igas sep voyaji per navi ad Borneo, India, Gulfo di Persia, la rivo di Afrika ed ank Zanzibar. Multa ek lua bateli esas plu grandega kam tatempa Europana. Quankam Filio di Cielo ed Imperio dil Centro ne esas intresata da konquesti, komerco o relati. La Dinastio Ming volas nur demonstrar sua grandeso, povo e gloriozeso. La voyaji finas kande Konfuciana burokrati kaptas povo en korto, e Chinia roquas dop muregi. “Danjeroza” navigo abnegesas.

En la centro di la nuna India, guvernas la Mohamedana dinastio Malwa. La dinastio establisesis en 1401 da Dilawar Khan.

AfrikaRedaktar

L'imperio Mali duras esar vasta, ed iras de la nuna Mali til la ltoro di Senegal. En 1456 Veneziana Alvise Cadamosto deskovras quar ek la 10 insuli dil arkipelago Kabo Verda. Antee, ilu arivabis a la kabo Verda, en la nuna Senegal ed explorabis la regiono dil fluvio Gambia. Segun il, la populi apud la fluvio Gambia esis submisita a le mansa de Mali.[3] En estal Afrika, oro transportesas de la Granda Zimbabwe tra rival urbo Sofala ad Azia. Tamen, la kulturo di la Granda Zimbabwe desaparos ante la fino dil yarcento, posible cirkume 1450. En 1498 Portugalana Vasco da Gama vizitis la litoro di la nuna Tanzania.

AmerikaRedaktar

 
Pachacuti Inqa Yupanki

L'Azteki kreskas dum l'yarcento en Mexikia, note dum la regno di Moctezuma la 1ma (1440-1469), qua konquestas vicina teritorii ed expansas l'imperio de la nuna México til la Gulfo di Mexikia.

En la sudo di la nuna Usa, la populo Pueblo abandonas sua nordal arei e formacas grand urbi, pose nomizita pueblos dal Hispani. Norde, cirkum la yaro 1450 segun antropologiala studii, inter la nuna Kanada ed Usa kin populi Iroquois (Mohawk, Onondaga, Oneida, Cayuga, e Seneca) paktas pri paco inter li.

En Sud-Amerika, l'imperio Inkao expansas. Pacha Kutiy Inqa Yupanki, anke konocita kom "Pachacuti", sucedas lua patro Viracocha, vinkas la populo Chanka e konquestas la nuna regiono Apurímac, en Peru.

Ye la 22ma di aprilo 1500, Portugalana navigisto Pedro Álvares Cabral arivas en la nuna stato Bahia, en Brazilia.

OceaniaRedaktar

  • En Havayi kultivesas taro-planto.

ReferiRedaktar

  1. Eric R. Weiss-Altaner (1992). - Principes de démographie politique : population, urbanisation et développement -
  2. Winstedt, R. O. (1948). The Malay Founder of Medieval Malacca. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, universitato di London. Cambridge University Press, en nomo de School of Oriental and African Studies.
  3. Imperato, Pascal James (2008-04-25). Historical Dictionary of Mali (en Angla). - Historical Dictionary of Mali - pp. 203 Scarecrow Press.