Historio di Mali

Imperio Mali (c. 1230 til c. 1600).
L'imperio Songhai, c. 1500.

Homi ja habitis la nuna Mali cirkume 150.000 yari ante nun, tamen la skribita historio di la regiono komencis erste kande Mohamedana religio adportesis a la regiono, inter la 8ma e la 11ma yarcenti. Komercala treki trairis la regiono, e l'urbo Timbuktu, sude de Sahara, esis importanta komercala centro pos la 13ma yarcento. La lando-nomo, unesme uzita dal Afrikani inter la 11ma e la 15ma yarcenti, forsan devenas del Madingo-vorto mali, signfikante 'hipopotamo'.

L'imperio Mali (c. 1230 til c. 1670) fondesis da Sundiata Keita ed adoptis la religio Mohamedana. Djenné e Timbuktu esis importanta urbi dil imperio. L'imperio Mali dekadis konseque de interna disputi, ed konquestesis dal imperio Songhai, qua establisesis la bordo dil fluvio Nijer. Askia Muhammad la 1ma, unesma imperiestro Songhai, rapide expansis l'imperio e lua komerco kun Europa ed Azia, kreis multa skoli ed expansis Islamo tra l'imperio.

Teritorii kontrolita dal dinastio Saadi dum la regno di Ahmad al-Mansur.

Parto ek l'imperio Songhai - inkluzite l'urbi Gao, Timbuktu e Djenné, qua nun apartenas a Mali - okupesis dal sultanio Saadi, de Maroko, dum la 16ma e 17ma yarcenti. Pos la batalio di Tondibi ye la 13ma di marto 1591 Marokani kontrolis la tri urbi e la chosei inter li, malgre granda desfacilesi. Pokope, kun la developo di marala komerco en westal Afrika, la komercala centri doplanda perdis importo.

Pos la krulo dil imperio Songhai, nula rejio kontrolis la regiono komplete. Marokani kontrolis feble nur mikra teritorii. Diversa mikra rejii aparis en la regiono: l'imperio Bambara, la rejii di Kaarta, Kenedougou e Maasina, e l'imperii Toucouleur e Wassoulou. La rejio Kenedugu formacesis cirkume 1650 sude de la nuna Mali, e duris til 1898, kande ol konquestesis dal Franci.

Dum la 18ma yarcento eventis forta sikeso en la regiono. On kalkulas ke cirkume la duimo dil habitanti di Timbuktu mortis pro famino.

Flago di Mali.

La regiono divenis Franca kolonio en 1898. Ye la 4ma di aprilo 1959, Mali unionesis a Senegal por formacar federuro, qua divenis nedependanta de Francia ye la 20ma di junio 1960.[1] Modibo Keïta esis l'unesma prezidanto di la lando. Ye la 20ma di agosto sam yaro, Senegal abandonis la federuro e nedependanteskis.[1] Keïta duris esar prezidanto di Mali, e rapide establisis guvernerio di singla partiso kun socialista ideologio.

En 1968, sequante ekonomiala dekado, eventis nesangoza stato-stroko komandita da Moussa Traoré[2]. Traoré probis reformar l'ekonomio sensucese, pro politikala agitadi e devastinta sikeso de 1968 til 1974,[2] qua viktimigis mili di personi. Trifoye probesis revokar sensucese lua guvernerio per stato-stroko, e la represo kontre l'opozantaro duris til la yari 1980ma.

La prezidanto Moussa Traoré
La prezidanto Alpha Oumar Konaré.

En 1991 protesti kontre guvernerio instigis stato-stroko qua revokis Traoré, kreis transitala guvernerio e nova konstituco. En 1992, Alpha Oumar Konaré elektesis demokratale en l'unesma elekto kun multa partisi. Konaré reformis l'ekonomio e la politiko di la lando, e kombatis korupto. En 2002 ilu sucedesis demokratale da Amadou Toumani Touré.

Nun, Mali esas un ek la maxim stabila landi de Afrika, ma ye la 16ma di januaro 2012 komencis konfilkto militala pri la nedependo di la regiono Azawad, jacante norde de la lando ed habitata dal populo tuareg. La Nacionala Movado por la Nedependo di Azawad prenis kompleta kontrolo di la regiono en aprilo 2012. Pos kaptar l'urbo Douentza ye la 5ma di aprilo 2012, li proklamis la nedependo di Azawad ye la sequanta dio.

ReferiRedaktar

  1. 1,0 1,1 (2005). Mali country profile (en Angla). - Mali country profile - Federal Research Division.
  2. 2,0 2,1 http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Mali.pdf


 
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Eswatini | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | San-Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe