Apertar la precipua menuo
Papua-Nova-Guinea
Independent State of Papua New Guinea
Independen Stet bilong Papua Niugini
Flag of Papua New Guinea.svg National Emblem of Papua New Guinea.svg
Standardo di Papua-Nova-Guinea Blazono di Papua-Nova-Guinea
Nacionala himno:
Oh arise, all you sons
LocationPapuaNewGuinea.svg
Urbi:
Chefurbo: Port Moresby
· Habitanti: 307 643 (2009)
Precipua urbo: Port Moresby
Lingui:
Oficala lingui: Tok pisin (la maxim parolata), Angla, Hiri Motu
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejino: Elizabeth la 2ma
· Chefministro: James Marape
Surfaco: (54ma granda)
· Totala: 462 840 km²
· Aquo: 2 %
Habitanti: (101ma granda)
· Totala: 8 084 999[1] (2016)
· Denseso di habitantaro: 15 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: kina
Veho-latero: sinistre
ISO: PG
PNG
598
Reto-domeno: .pg*
Precipua religio: kristanismo, 95,1%


Papua-Nova-Guinea, oficale la Nedependanta Stato Papua-Nova-Guinea esas lando jacanta an Oceania, weste de Pacifiko. Ol havas terala frontiero kun Indonezia (la provinco Westal Irian Jaya) adweste.

Bazala fakti pri Papua-Nova-Guinea.

Indexo

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Papua-Nova-Guinea

Homala restaji de 50 000 yari ante nun trovesis en Papua-Nova-Guinea. On kalkulas ke agrokultivo developesis en la montari del insulo cirkume 7 000 yari aK. Cirkume 500 aK, populi qui parolis Austroneziana lingui establisis su en l'insulo.

L'unesma Europani qui arivis en la regiono esis Hispani e Portugalani, qui exploris ol dum la 16ma yarcento. Cirkume la yaro 1526 o 1527, Portugalana navigisto Jorge de Menezes hazarde arivis en la precipua insulo e nomesis ol Papua, Malaya vorto por deskriptar Melaneziana haro. La frazo Nova-Guinea uzesis unesmafoye dal Hispana explorero Yñigo Ortiz de Retez, pro la simileso di lua habitanti kun la populi de Guinea.

 
Nova-Guinea de 1884 til 1919. Nederlando kontrolis la westo dil insulo, dum ke Germana imperio ed Unionita Rejio kontrolis l'esto.

En 1884 la norda parto dil insulo Nova-Guinea (nune parto di Papua-Nova-Guinea) divenis Germana kolonio, dum ke la suda parto dil insulo e la vicina insuli divenis Britaniana protektorato, sub la nomo Britaniana Nova-Guinea. En 1905 la protektorato divenis Australiana kolonio, qua administris ol til lua nedependo en 1975.

En 1899 Germana asumis direta kontrolo di lua kolonio, qua nomizesis Germana Nova-Guinea. Pos la komenco dil unesma mondomilito, Australiana trupi invadis Germana Nova-Guinea pos poka kombati. Germania perdis komplete la kolonio pos finar la milito, ed Australia recevis komiso de la Ligo di la nacioni por administrar ol.

En decembro 1941 Japoniani invadis Nova-Guinea e suspensis Australian administrado. Importanta batalii eventis en la regiono dum la Duesma mondomilito, exemple la batalio di Rabaul, la Batalio di la Maro di Bismarck, e la batalii di Guadalcanal e di la Koralia maroo, che la vicina Insuli Salomon.

Papua-Nova-Guinea nedependanteskis de Australia ye la 16ma di septembro 1975. De ta yaro til 1976 eventis rebeleso por la nedependo dil insulo Bougainville. Konseque de la rebeleso, la konstituco di Papua-Nova-Guinea modifikesis e l'altra 18 distrikti qui existis ante la nedependo ganis stando di provinco en mi-federala sistemo. En 1988 komencis nova rebeleso en Bougainville, qua duris til 1997 e produktis 20.000 morti. La maxim multa mineyi di Papua-Nova-Guinea jacas en Bougainville, e la minado reprezentas 40% de la TNP.

En 2009 eventis rebeleso kontre decendanti de Chiniani, qua komencis pro revolto di la Nova-Guineana laboristi dil industrio di nikelo, administrata da la Chiniani.[2]

PolitikoRedaktar

 
Parlamento di Papua-Nova-Guinea.

Papua-Nova-Guinea esas konstitucala monarkio. La rejino di Anglia, Elizabeth la 2ma, esas lua chefo di stato, e reprezentesas dal generala-guberniestro, qua elektesas dal Parlamento por 6 yari.[3] La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua elektesas dal parlamento pos general elekti.[3] Nun esas James Marape.

La Nacionala Parlamento (National Parliament) havas unika chambro kun 111 membri (ante la yaro 2012 esis 109 membri), qui elektesas dal populo por 5 yari.[3] Quale en altra rejolandi de la Commonwealth, la partiso o koalizuro qua kontrolas la majoritato de la membri dil parlamento invitesas por formacar la guvernerio, e lua chefo divenas la chefministro.

La Supra Korto esas la maxim alta korto de la lando, e havas 21 judiciisti. Ultre judiciar, ol helpas developar l'inferiora o komuna legaro di Papua-Nova-Guinea. La konstituco di la lando efikeskis ye la 16ma di septembro 1975, dio di lua nedependo.[4]

GeografioRedaktar

 
Mapo di Papua-Nova-Guinea kun lua precipua urbi ed urbeti.
 
Volkano Bagana, an l'insulo Bougainville.

Havante 462 840 km², Papua-Nova-Guinea esas la 54ma maxim granda lando de la mondo. La montaro konocita kom New Guinea Highlands, krucumas lando este til weste. Lua maxim alta monto esas Monto Wilhelm, havante 4.509 metri di altitudo.

La lando cirkondesas da koraliala rifi, qua nun esas prezervata. Densa foresti kovras plu kam 98% de la teritorio ed existas en basa tereni. Manglieri existas proxim la litoro. La maxim longa fluvio esas Sepik, longa de 1.126 km.

Papua-Nova-Guinea jacas an la Cirklo di Fairo de Pacifiko, regiono kun aktiva volkani qua freque subisas ter-tremi ed ondegi. Lando havas 820-kma terala frontiero kun Indonezia, adweste. Ol havas marala frontieri kun Australia, adsude, ed Insuli Salomon, adeste.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Papua-Nova-Guinea

La lando havas richa naturala moyeni, tamen la montoza tereno desfaciligas lia exploro. Existas erci di oro, kupro e petrolo, qui reprezentas 72% de la revenui kun l'exportacaji, jacante la maxim multa en Bougainville. L'agrokultivo furnisas vivo-moyeni por 85% ek lua habitantaro.

Cirkume 97% de la tereni en Papua-Nova-Guinea restas en manui de aborijena populi. L'altra 3% jacas en manui privata o de la guvernerio. Kustumala tereni de l'aborijena populi ne povas vendesar.

DemografioRedaktar

Existas centi di etnii en Papua-Nova-Guinea, ma le Papua esas la maxim populoza grupo. Altra importanta grupo esas Austroneziani, qui arivis ibe min kam 4.000 yari ante nun. Existas anke personi de altra regioni del mondo, exemple Chiniani, Europani, Australiani, Filipiniani. Plu kam 820 lingui parolesas en la lando, ma la maxim multa havas min kam 1.000 parolanti single.

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Port Moresby. Altra importanta urbi esas Lae, Arawa, e Mount Hagen.

KulturoRedaktar

On kalkulas ke cirkume 1.000 diferanta kulturala grupi existas en Papua-Nova-Guinea. Singla kulturala grupi developis sua propra arto, stofi, muziko, armaro, edc.

ReferiRedaktar