Apertar la precipua menuo
Kelk imaji pri l'unesma mondomilito.
La koalisuri militala en 1914.

La nomizita unesma mondomilito esis milito qua eventis precipue en Europa, komencinte ye la 28ma di julio 1914 e fininte ye la 11ma di novembro 1918, kande Germana imperio aceptis la termi dil armistico. Ol esis la 5ma maxim mortiginta konflikto dil homaro, ube plu kam 9 milion soldati e 7 milion civili perdis lia vivi. La granda morteso eventis pro la teknologiala evoluciono di la armi uzita dum la kombati.

Ol surnomizesis "mondomilito" pro la partopreno di la maxim granda ekonomiala e militala povi del epoko, dividita en du opozinta federuri: la Triopla Interkonsento (konsistinta ek Francia, Unionita Rejio e Rusa imperio) e la Centrala Povi (Austria-Hungaria, Germana imperio, e pose Otoman imperio e la Rejio di Bulgaria). Pose Italia, Japonian imperio ed Usa federis kun la Triopla Interkonsento. Entote 70 milion soldati, di qui 60 milion Europani, partoprenis en la konflikto. La kolonii de Europana landi anke eniris la milito, e kelka kombati ank eventis en Afrika, Azia ed Oceania, kovrinte plua kam la duimo di la Tero.

Til eventar la duesma mondomilito, ol konocesis kom «la Granda Milito» (Germane: Weltkrieg; France: Guerre Mondiale; Angle: World War).

Indexo

La mondo ante la militoRedaktar

Dum la fino dil 19ma yarcento Europa dominacis la mondo teknikale, financale, ekonomiale, e precipue politikale. Afrika, ecepte Liberia ed Etiopia, koloniigesis preske komplete, tale sudal Azia. Chinia falis lente sub Europana dominacajo. Usa ed Rusa imperio esforcis pri okupar sua grandega teritorii.

La nacioni Europana probis mantenar equilibro di povo inter li, e to rezultis komplexa sistemo di politikala e militala federi. La panoramo komplikesis pro l'"izolo" dil Unionita Rejio, la dekado dil Otomana imperio e pro l'expanso di Prusia pos 1848 sub Otto von Bismarck. Pos ke Prusia vinkis l'Austriana-Prusiana milito di 1866, e la Franca-Prusiana milito di 1871, la Germana stati unionesis por formacar Germana imperio, sub chefeso Prusiana.

En 1873, por izolar Francia e preventar milito en du fronti, Bismarck negociis la nomizita "Ligo di la Tri imperiestri" (Dreikaiserbund), inter Austria-Hungaria, Germania e Rusa imperio. En 1878 la Ligo dissolvesis, pos Rusa vinko che la Milito Rusa-Turka di 1877-1878, e la timo pri Rusa influo en Balkani. Nemediate pose, en 1879 kreesis la Duala Federo inter Germania ed Austria-Hungaria, til ke en 1882 kreesis la Triopla Interkonsento, inter la du e la Rejio di Italia.

Konflikto inter Unionita Rejio e Francia povus komencar pro l'incidento en Fachoda. Tamen, la rapida acenso militala di Germana imperio proximigis la du povi, qui formacis la surnomizita Entente Cordiale.


 
Ica artiklo bezonas revizo gramatikala. – Ka vu povas helpar ni revizar ica artiklo?

Unionita Rejio precipue ma anke Francia havis tre granda imperio ke certigas quaza exkluzivita di komerco ed explotajo pri naturala moyeni da koloniala regimo. Germania qua posedis quaze sen kolonio e precipue di populizo, havis komencis asertar da to di plu febla note en Maroko dum du krizi en 1905 e 1911.

Alzacia e MoselleRedaktar

Sua-latere, Francia volis sempre obtenar sua revancho di vinkeso di 1870-71 milito kontra Germania. En franciana skoli, ube iris infantaro de-pos, on koloris Alzacia e Moselle nigra on la karto ostentita - teritorii ke ol havas cedar por Germania per la kontrato di Frankfurt. Ta generaciono havis do edukita kun l'amputa membro-sindromo. En 1914 ol existas sole 1% deserteri. Ol esis 30% en 1870.

Eventi di 1ma MondomilitoRedaktar

1914Redaktar

1915Redaktar

1916Redaktar

1917Redaktar

  • 6 di aprilo - Usa ligas su Francia, Unionita Rejio e lia federiti.
  • en julio - Rusia komencas granda kontr-atako en Galicia, ma ne povas avancar.
  • de julio til novembro - Britaniani atakas en Ypres sen progreso; 400.000 perisinti en Passchendale.
  • 6 di junio - Britaniana kolonelo T. E. Lawrence komandas Arabi kontre Turkia e li konquestas Akaba.
  • 20 di novembro - Preske 400 tanki Britanian atakas en westala frontiero apud Cambrai.
  • 6 di decembro - Finlando deklaras su nedependanta de Rusia.
  • 15 di decembro - Armistico inter Germania e Rusia.
  • 31 di decembro - Lenin aceptas la nedependo di Finlando.

1918Redaktar

Mondo depos Unesma mondomilitoRedaktar