Apertar la precipua menuo
Dania
Kongeriget Danmark
Flag of Denmark.svg National Coat of arms of Denmark.svg
Standardo di Dania Blazono di Dania
Nacionala himno:
Der er et Yndigt Land
EU location DEN.png
Urbi:
Chefurbo: København
· Habitanti: 1 181 239 (2010)
Precipua urbo: København
Lingui:
Oficala lingui: Dana
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejino: Margrethe la 2ma
· Chefministro: Lars Løkke Rasmussen
Surfaco: (134ma granda)
· Totala: 42 925,46[1] km²
· Aquo: 1,64 %
Habitanti: (110ma granda)
· Totala: 5 707 251[2] (2016)
· Denseso di habitantaro: 127,9 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Krona di Dania
Veho-latero: dextre
ISO: DK
DNK
208
Reto-domeno: .dk*
Precipua religio: kristanismo, 91,6%
Oficala retosituo: http://www.denmark.dk/


Dania, en formo longa Rejio di Dania, en Dana Danmark e Kongeriget Danmark, esas lando en nordal Europa, e la min granda de Skandinavia. Ol havas kom vicini Germania sude, e Suedia este, tra la ponto Øresund/Öresund, qua ligas la du landi.

La Rejio di Dania esas suverena stato konsistanta ek tri landi: Dania propre dicita (formacita per la peninsulo di Jutlando plu arkipelago kun 443 insuli, di qui cirkume 70 habitesis) qua esas membro di Europana Uniono depos 1973, e du autonoma teritorii: Faero e Grenlando, rispektive en nordal Atlantiko ed Arktiko.

Dania propre dicita havas entote 42,925.46 km² e 5 707 251 habitanti en januaro 2016.[2] Lua chef-urbo esas København, qua jacas an l'insulo Zelando.

Bazala fakti pri Dania.

Indexo

HistorioRedaktar

Sunala charo di Trundholm.
 Precipua artiklo: Historio di Dania

Homala restaji de 130,000 til 110,000 yari ante Kristo esas la maxim anciena trovita en Dania.[3] L'unesma konocata habitanti di Dania vivis cirkum la yaro 13 500 aK. Agrokultivo existis en la regiono depos 3 900 aK. De la Bronz-epoko (c.1800 til 600 yari aK) trovesis multa tumuli ed anke la "sunala charo di Trundholm", statuo kun charo qua transportas disko reprezentante la suno.

Dum la Fer-epoko ante l'arivo di Romani (500 aK til la yaro 1) homala grupi qui vivis en la regiono komencis ekmigrar sude, e l'unesma Dani venis a la regiono ulatempe inter 500 aK e 400. Romani komercis kun la regiono, e multa Romana moneti trovesis en la regiono. Anke trovesis Kelta restaji.

Vikinga expanso de l'8ma til la 11ma yarcenti.

Dum la komenco dil 8ma yarcento, pagana populi qui vivis en la regiono organizis su e formacis la populo Vikingo. Granda konstruktisti di navi, ili koloniigis e dominis multa regioni en nord-Europa note Islando, Irlando, Britania, Normandia, Rusia, e mem Newfoundland en fora westo. En 965, dum la rejio di Harald la 1ma, li konvertesis a kristanismo.

Dum Mez-epoko, Dana reji guvernis parto di Estonia e Skandinavia. En 1397 Dania eniris Kalmar-Uniono, kun Norvegia e Suedia. Ica uniono mantenis Skandinavia unionita til 1523, kande Suedia livis ol.

En 1536 Dania konvertesis a Luteranismo. Inter 1611 e 1613 rejulo Christian la 4ma di Dania militis kontre Suedia en Kalmar-milito, ma ne sucesis unigar Dania e Suedia. Pos la milito, Suedia koaktesis pagar 1 milion arjenta moneti kom milita indemneso a Dania. Rejulo Christian uzis ca pekunio por fondar urbi, exemple Glückstadt, Christiania (nune Oslo) e Kristianstad.

Fairo en Kobehavn, pos Angla atako en 1807.

Dum la regno di Napoleon Bonaparte en Francia, Dania probis restar neutrala, ma l'Unionita Rejio konsideris enemikala ta akto, e atakis København en 1801 ed en 1807, e kontrolis la maro inter Dania e Norvegia. Ta kontrolo esis funesta por Danian ekonomio, ed en 1813 l'uniono Dania-Norvegia divenis bankrota. Kande Napoleon 1ma vinkesis, Kongreso di Wien demandis la dissolvo dil uniono Dania-Norvegia. Pose, la kontrato di Kiel demandis la sama.

En 1864 Dania cedis la provinco di Schleswig-Holstein a Prusia. Dum l'unesma mondomilito la lando restis neutra. Pos la milito, lora rejulo Christian la 10ma insistis en plebicito pri la restituco o no di Schleswig-Holstein a Dania. Du plebiciti eventis, ye la 10ma di februaro ed ye la 14ma di marto 1920. Konseque, la 10ma di julio sam yaro Dania retro-recevis la nordo di Schleswig.

Ye la 9ma di aprilo 1940 nacional-socialista Germania invadis Dania. Danian armeo kapitulacis pos du hori. En 1944, dum German okupeso, Islando ruptis ligili kun Dania e divenis nedependanta.

Pos la milito, Dania divenis membro dil Unionita Nacioni e di NATO. Pos plebicito en 1973, quankam sen la partopreno di Faero, ol divenis membro dil Europana Ekonomiala Komunitato - EEK, la nuna Europana Uniono. Grenlando ganis autonomio en 1979, abandonis EEK en 1986, ed en junio 2009 ol ganis suvereneso e divenis stato en la rejio di Dania.

PolitikoRedaktar

Rejino Margrethe la 2ma.
En la palaco Christiansborg lojigas la parlamento, la Supra Korto e la guvernala oficeyi.

La konstituco di Dania aprobesis en 1849 e sufris lua lasta revizo ye la 5ma di junio 1953[4]. Segun ol, Dania esas konstitucala monarkio. Nuna chefo di stato esas rejino Margrethe la 2ma di Dania. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua indikesas dal rejino ed esas membro de la partiso kun la maxima nombro di membri en la Folketing (Dana parlamento). Nuna chefministro esas Lars Løkke Rasmussen.

La Parlamento (Folketing) havas 179 membri. Grenlando e Faero Insuli esas autonoma teritorii di Dana Rejio, e singla havas du reprezentanti en Folketing. En Folketing aprobesas la legi qui adoptesos en Dania ed, en limitizita kazi, ank en Faero e Grenlando. Dania havas plurapartisala sistemo politikala, e de la komenco dil 20ma yarcento til nun, nula partiso atingis sole la majoritato en la parlamento.

La judiciala povo esas nedependanta e forte profesionala. Dana judiciisti indikesas dal rejo. La supra korto di Dania esas la maxim alta civila e kriminala korto di lando.

GeografioRedaktar

Mapo di Dania.
Dana peizajo karakterizesas per basa tereni.

Dania havas 43 094 km² di surfaco totala, di qui 55,99% esas kultivebla. Faero havas 1.399 km² ed esas arkipelago qua jacas 320 nord-nordweste de Britania. Ja Grenlando havas 2 166 086 km² ed esas la maxim granda ne-kontinentala insulo.

Dania konsistas ek la peninsulo di Jutlando pluse 1 419 insuli, di qui 443 havas propra nomi. La maxim granda disto norde til sude esas 452 km, kontre ke este til weste esas 368 km. La tereni ordinare esas basa e sabloza en la litoro, e kultivebla e plana tereni doplanda. La mezavalora altitudo di la lando esas 31 metri, e la maxim alta monto havas 170,8 metri di altitudo (monto Møllehøj).

La klimato di Dania esas temperema. Vintri ne esas tre kolda, kun mezavalora temperaturi di 0ºC, kontre ke en someri la mezvalora temperaturo esas 15,7°C. Pluvas dum 121 dii omnayare, nome dum autuno, kun mezavalora pluvo-quanto yarala di 712 mm.

EkonomioRedaktar

Konstrukturo di navi en Skagen, Dania.
Moderna agrokultivo en Dania.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Dania

Dania havas un ek la maxim alta KLP per persono del mondo, ed esas un ek la maxim libera del mondo segun l'Indexo pri Ekonomiala Libereso. Antee l'agrokultivo esis la dominacinta agado di lando, ma pos 1945 l'industrio kreskis multe, ed en 2006 ol reprezentis cirkume 25% de lua KLP, dum ke agrokultivo reprezentis min kam 2%.[5] La precipua industrii esas fero e stalo, kemiala produkturi, nutrivi, farmaciala produkturi, navala konstruktado, e konstruktado di edifici e domi.[4] Pri agrokultivo, la precipua produkturi esas legumi, produkturi de gardenokultivado, lakturi e karno di bovi e porki. L'agrokultivo esas intensa, ed uzas 64% de la teritorio di lando. La produkturi di agrokultivo e la nutrivi reprezentas cirkume 20% de l'exportacaji totala.

La lando refuzis adoptar l'Euro kom monetaro ye la 1ma di januaro 1999.

DemografioRedaktar

Granda parto di Dana habitantaro decendas de Skandinaviana populi. Enmigranti reprezentis 8,9% ek omna habitantaro ye la 1ma di januaro 2007, segun oficala statistiki.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2016) La maxim granda urbi di Dania (2016)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Kobehavn [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 1 280 371 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Aarhus [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 264 716 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Odense [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 175 245 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Aalborg [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 112 194 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Esbjerg [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 72 151 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Randers [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 62 342 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Kolding [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 59 712 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Horsens [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 57 517 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Vejle [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 54 862 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Roskilde [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 50 046 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
 
Kobehavn
 
Aarhus
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Odense
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Aalborg
Fonto: [6]


KulturoRedaktar

Publika skolo esas gratuita. Preske 99% de la habitantaro studias o studiis primara skolo, 86% kompletigis sekundara skolo e 41% l' universitato.

LiteraturoRedaktar

 
Hans Christian Andersen, la maxim konocata Dana skriptisto.

La maxim anciena formo di literaturo esis miti de 10ma e 11ma yarcenti. Saxo Grammaticus, qua skribis en latina linguo, esas konsiderata l'unesma Dana skriptisto.

Romantikismo influis verki kom "Desbela Anadyuno" de Hans Christian Andersen. En recenta yari, Nobel-laureati Henrik Pontoppidan e Johannes Vilhelm Jensen, plu Grundtvig, Karen Blixen, Gustav Wied, William Heinesen, Martin Andersen Nexø, Hans Scherfig, Tom Kristensen, Klaus Rifbjerg, Dan Turéll, Tove Ditlevsen, Inger Christensen e Peter Høeg esas important autori en Dana linguo.

MuzikoRedaktar

En muziko, Carl Nielsen divenis notora por lia 6 simfonii. En recenta yari, muzikisto Lars Ulrich de bando Metallica, plu bandi kom Raveonettes, D-A-D, Volbeat, Mercyful Fate, Junior Senior, King Diamond, Goodiepal, Whigfield, Michael Learns to Rock, Alphabeat, Infernal, Oh Land e pop-bando Aqua atingis populala suceso.

CinemoRedaktar

 
Lars von Trier.

Lars von Trier esas nune la maxim konocata filmifisto di Dania. L'aktori Gabriel Axel e Bille August en 1987, e filmifistino Susanne Bier en 2011 ganis Oscar-premio por lua verki. Carl Theodor Dreyer nune konsideresas un ek la maxim importanta filmifisti de la historio, malgre nulatempe recevir Oscar.

SportoRedaktar

La maxim populara sporto di Dania esas futbalo. Segliro, altra aquala sporti, golf-ludo, teniso e biciklismo anke esas populala. Kelka notora Dana sportisti esas tenisistino Caroline Wozniacki, biciklisto Bjarne Riis, futbalisti Peter Schmeichel, Michael e Brian Laudrup, edc.

ReferiRedaktar

  1. Eroro: template:cite web: Vu mustas precize definar la parametri url e title
  2. 2,0 2,1 FOLK1A: Population at the first day of the quarter by region, sex, age and marital status. Statistics Denmark. URL vidita ye la 26ma di aprilo 2016.
  3. Michaelsen, Karsten Kjer, "Politikens bog om Danmarks oldtid", Politikens Forlag (1. bogklubudgave), 2002
  4. 4,0 4,1 The World Factbook - Denmark
  5. Denmark:Economy. Pearson Education. URL vidita ye la 29ma di mayo 2014.
  6. StatBank Denmark. Statistics Denmark. URL vidita ye la 28ma di februaro 2019.
 
Europana Uniono
 
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroNorda-MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo