Apertar la precipua menuo
Bulgaria
Република България
Republika Balgariya
Flag of Bulgaria.svg Coat of arms of Bulgaria.svg
Standardo di Bulgaria Blazono di Bulgaria
Nacionala himno:
Mila Rodino
EU location BUL.png
Urbi:
Chefurbo: Sofiya
· Habitanti: 1 270 450 (2007)
Precipua urbo: Sofiya
Lingui:
Oficala lingui: Bulgara
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Rumen Radev
· Chefministro: Boyko Borisov
Surfaco: (104ma granda)
· Totala: 110 993,6 km²
· Aquo: 0,3 %
Habitanti: (97ma granda)
· Totala: 7 050 034[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 64 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Lev
Veho-latero: dextre
ISO: BG
BGR
100
Reto-domeno: .bg*, .бг*
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: http://www.government.bg/


Bulgaria esas lando jacanta an sud-estal Europa. Lu havas kom vicini Rumania norde, Serbia e Norda Macedonia weste, e Grekia e Turkia sude. Este jacas Nigra maro.

Bazala fakti pri Bulgaria.

Indexo

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Bulgaria
 
Europana prehistorial kulturi cirkume 4,000 yari aK.

En la teritorio di nuna Bulgaria trovesis restaji da homi de Paleolitiko, exemple animala osti kun signi skultita. La "kulturo Vinča" o Vincha esis la maxim anciena konocita qua existis en Europa, e habitis la regiono cirkume 5 mil o 6 mil yari ante Kristo.

Trakiani, un ek l'ancestri di nuna Bulgari, habitis urbeti separita l'una di l'altra til ke lora rejulo Teres la 1ma unionis li cirkume 500 aK. Li submisesis da Alexandros la Magna, e cirkume la yaro 15, la regiono divenis provinco di Romana imperio.[2] Slavi establisis su en la regiono dum la 6ma yarcento, ed asimilis Trakiani. Cirkume la 9ma yarcento la mixo inter Slavi e Bulgari kompleteskis.

En 680 o 681 lora rejulo Asparukh establisis l'Unesma Bulgara imperio. Lua sucedinti plufortigis l'imperio: rejulo Tervel vinkis Araba armeo kun 22.000 soldati en 717. Rejulo Boris la 1ma adoptis ortodoxa kristanismo kom religio en 864 ed introduktis kirila alfabeto. L'Anciena Bulgara linguo divenis lingua franca en estal Europa.

En 1014 Bizancan imperiestro Basil la 2ma vinkis Bulgari en la batalio di Kleidion. En 1018 Bulgaria komplete enkorpigesis dal Bizancana imperio.

 
Murego de la fortreso Tsarevets en Veliko Tarnovo, chef-urbo di la Duesma Bulgara imperio.

En 1185, Ivan Asen la 1ma e Petar la 4ma organizis revolto kontre Bizancani, e kreis la Duesma Bulgara imperio, qua duris til 1393, kande Otomani kaptis lua chef-urbo, Tarnovo. En 1396 Otomani vinkis Bulgari ed okupis komplete lua teritorio.

Dum yarcenti eventis revolti kontre Otoman okupeso, exemple en 1598, 1686 e 1689. Dum la 19ma yarcento, kom rezulto de la Rusa-Turka milito (1877-1878) e pose de la kontrato di Santa Stefan, establisesis autonoma princio en Bulgaria. La princio di Bulgaria nedependanteskis de Otoman imperio ye la 22ma di septembro 1908.

Dum l'Unesma Balkana milito Bulgaria luktis kontre Otoman Imperio kun la helpo di Grekia, Serbia e Montenegro, ma dum la Duesma Balkana Milito ol luktis kune l'Otomani, e subisis ataki de lua ex-helpinti. Dum l'unesma mondomilito Bulgaria decidis luktar kune la Centrala Povi, ed itere vinkesis e perdis teritorii. Entote 87.500 Bulgara soldati mortis dum la milito. Plua kam 230.000 personi enmigris vers Bulgaria kom rezulto de la militi,[3] e kreis plusa problemi por l'ekonomio di la lando.

La sociala e politikala konflikti duris pos la militi, e stimulis lora caro Boris la 3ma implantacar autoritatoza rejimo. En 1940 Nacional-Socialista Germania ed Italia koaktis Rumania cedar la sudo di Dobrudja a Bulgaria. La lando divenis bazo por naziista operaci en Balkani kontre Sovietia.[2] Kambie, Germania permisis Bulgaria okupar granda parto di Macedonia de Yugoslavia e Grekia.[2] Bulgaria deklaris milito kontre Usa e Sovietia en 1941. Lora rejulo Boris la 3ma mortis mistikale en 1943, e lua 6-yar evinta filiulo Simeon divenis Simeon la 2ma di Bulgaria.

Ye la 5ma di septembro 1944 Sovietia deklaris milito kontre Bulgaria, e vinkis ol ye la 10ma di septembro sam yaro. La komunista rejimo komencis kande la monarkio abolisesis e la republiko instalesis, pos elekto en septembro 1944.[2] Ye la 15ma di septembro 1946 instalesis komunista diktatoreso e, gradope, komunisti simpatiinda a Sovietia remplasis nacionalisti en la guvernerio. En 1950 Vulko Chervenkov, simpatiinda a Yosif Stalin, divenis chefministro.[2]

De 1946 til 1990 Bulgaria esis socialista stato. En julio 1990 eventis unesma libera elekti pos la fino di komunista rejimo. La partiso Socialista, qua sucedis la partiso komunista, ganis la povo. En julio 1991 la lando adoptis lua nuna konstituco qua institucis l'ofico di chefministro.

En 2004 la lando divenis membro di NATO, ed en 2007 ol divenis membro dil Europana Uniono.

PolitikoRedaktar

 
Konsilantaro di Ministri di Bulgaria.
 
Parlamento di Bulgaria.
 Precipua artiklo: Listo pri prezidanti di Bulgaria

Bulgaria esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por kin-yara periodo. Pos la 22ma di januaro 2017 la prezidanto esas Rumen Radev. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua ordinare reprezentas la partiso qua havas la majoritato de la membri dil parlamento. Nun esas Boyko Borisov.

La parlamento (Narodno Sabranie, Народно събрание) establisesis en 1879. Ol konsistas ek unika chambro kun 240 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo.

La judiciala povo konsistas ek regionala korti, distriktala korti ed apelo-korti, e la Supra korto. Anke existas militala korti, la Supra Administrala Korto e la Supra Konstitucala Korto, qua analizas kad ula lego konfliktas o ne kun la konstituco e, se to eventas, deklaras ol kom kontrekonstituca. La nuna konstituco di Bulgaria adoptesis ye la 12ma di julio 1991.

GeografioRedaktar

 
Topografiala mapo di Bulgaria.
 
Autuno che la monti Rodopi.

Cirkume 30% de Bulgariana teritorio esas plana, dum ke alta planaji e kolini esas 41% de lua teritorio.[4] Bulgaria havas importanta jaceyi di bauxito, kupro, zinko, bismuto e mangano.

Danubio esas la precipua fluvio di la lando. L'altra fluvii ordinare esas kurta - la maxim longa esas Iskar, kun 368 km. Lua maxim alta monto esas Musala, kun 2 925 metri di altitudo. Bulgaria havas du montari: en la centro di la lando jacas Balkani, ed en la sudo, Rodopi.

La dominacanta klimato esas oceanala, kun kolda vintri e varma someri. La mezavalora temperaturo di la lando esas 10,6°C, e varias de -2,9°C en la maxim alta monto di la lando, Musala, til 13,9°C che l'urbeto Sandanski, an la valo Struma. La maxim alta temperaturo de la historio di Bulgaria, 45,2 °C, mezuresis en 1916 che l'urbo Sadovo, dum ke la minima mezuresis en 1947 che Tran: -38,3 °C. Balkani modifikas la klimato norde de la lando, qua esas plu kolda kam lua sudo.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Bulgaria

Bulgaria havas ekonomio di libera merkato kun importanta industrii, importanta privata sektoro, e kelka strategiala kompanii kontrolata dal stato. L'ekonomio di la lando kreskis rapide dum recenta yari, malgre ke ol havas un ek la min granda TNP per persono de l'Europana Uniono.

DemografioRedaktar

 
Demografiala evoluciono di Bulgaria, de 1961 til 2009.
 
Kirko di Santa Petrus e Santa Paulus, en Sofiya.

Ante 1946, granda parto di Bulgariara habitantaro habitis povra rurala zoni. Pos ke komunisti asumis la povo, li expansis l'industrio, e konseque granda parto de la habitantaro transferis su a l'urbi.[2] Nune, 72,5% de la habitantaro vivas en urbi[5].

Segun provizora dati de la demografiala kontado di 2011, Bulgaria havis 7 351 234 habitanti[6] kontre 8 981 000 habitanti en 1988. Lua habitantaro diminutabas kontinue, e la lando nun konfrontas demografiala krizo.[7]

Segun la kontado di 2001, preske 84% de Bulgariana habitantaro esas de l'etnio Bulgara. Turki reprezentas 9,4%, dum ke l'altra 4,7% esas cigani. Existas 150 000 til 200 000 Islamana Bulgari en Bulgaria.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2011) La maxim granda urbi di Bulgaria (2011)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Sofiya [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 1 204 685 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Plovdiv [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 338 153 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Varna [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 334 870 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Burgas [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 200 271 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Ruse [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 149 642 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Stara Zagora [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 138 272 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Pleven [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 106 954 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Sliven [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 91 620 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Dobrich [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 91 030 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Shumen [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 80 855 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
 
Sofiya
 
Plovdiv
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Varna
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Burgas
Fonto: [8]


KulturoRedaktar

 
Tradicionala danso Bulgara.

La kulturo di Bulgaria mixas influi Trakiana, Greka (antiqua), Kelta, Romana, Vizigota, Ostrogota, Slava, Vikinga e Bulgara. La pazi de lua folklorala dansi esas komplexa ed ordinare dansesas per cirklara o lineara formacuri, ma kelka dansi exekutesas da singla dansero o pari di danseri.

Bulgariana literaturo komencis en 9ma yarcento dum l'Unesma Bulgara imperio, pos la kreo di kirila alfabeto. Exemplo pri moderna Bulgariana skriptisti esas la poeto Peyo Yavorov (1878 til 1914), Geo Milev, Dimcho Debelyanov, Dimitar Dimov ed Elias Canetti, qua ganis Nobel-premio en literaturo en 1981.[9]

Folklorala muziko varias segun la regiono di la lando, ed inspiris moderna muzikisti, exemple George Harrison e Kate Bush. Kantado developesis dum Mezepoko kun Bizancan influo. Yoan Kukuzel (c. 1280–1360) skribis kelka ek l'unesma muziki en la Bulgara.[10] La moderna klasika muziko komencis kun Emanuil Manolov, qua kompozis l'unesma opero en Bulgara, en 1890. Pancho Vladigerov e Petko Staynov pose kompozis simfonii, baleti ed operi, e la kantisti Ghena Dimitrova, Boris Christoff, Ljuba Welitsch e Nicolai Ghiaurov divenis mondale famoza.[11][12][13][14]

Pri moderna muziko, la jenri pop, chalga (pop-folk) e la mixo chalga-folk divenis populara en la lando. Kelk artisti de ta jenri obtenis granda suceso lokale o mem internacione, exemple Galena, Anelia, Malina Stancheva, Teodora Andreeva (artala nomo Andrea), Kamelia Veskova, Mihaela Fileva edc.

SportoRedaktar

Bulgaria aparis unesmafoye dum la moderna Olimpiala Ludi en 1896, kande la gimnastikisto Charles Champaud konkursis por la lando. Til nun, Bulgarian atleti ganis 52 ora, 89 arjenta e 83 bronza medalii Olimpiala. Pezo-levo esas importanta Olimpiala sporto en la lando, ed anke Greka-Romana luktado, boxo, gimnastiko, volebalo e teniso. Grigor Dimitrov divenis l'unesma Bulgara tenisisto inter la Top 3 de la mondo.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Bulgaria. La maxim konocata Bulgariana futbalisto esas Hristo Stoichkov.

ReferiRedaktar

  1. > Habitantaro segun provinco, municipo, adreso e sexuo en 2017. URL vidita ye la 16ma di aprilo 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Enciclopédia Delta Universal - Vol. 3. Editora Delta S.A. Rio de Janeiro, Brasil. Pag. 1529 til 1534
  3. Mintchev, Vesselin (oktobro 1999). External Migration in Bulgaria. South-East Europe Review. URL vidita ye la 8ma di mayo 2013.
  4. Topography Library of Congress
  5. Kontado 2011
  6. Census 2011 Nsi.bg
  7. UN:Bulgaria faces demographic crisis over aging population Novinite.com
  8. Nacionala Instituco pri Statistiko di Bulgaria. Bulgarian National Statistical Institute - POPULATION BY TOWNS AND SEX AS OF 31.12.2010. URL vidita ye la 16ma di aprilo 2019.
  9. (17ma di aprilo 2004) Elias Canetti. Literary Encyclopedia.
  10. Lang, David Marshall (1976). - The Bulgarians: From Pagan Times to the Ottoman Conquest - Westview Press. Citajo: John Kukuzel, the eminent Bulgarian/born reformer of Byzantine music.
  11. (13ma di junio 2005) - Obituary: Ghena Dimitrova - Obituary: Ghena Dimitrova.
  12. Forbes, Elizabeth (29ma di junio 1993) - Obituary: Boris Christoff - . Obituary: Boris Christoff.
  13. Forbes, Elizabeth (9ma di septembro 1996) - Obituary: Ljuba Welitsch - . Obituary: Ljuba Welitsch.
  14. Kozinn, Allan (29ma di junio 1993) - Boris Christoff, Bass, Dies at 79; Esteemed for His Boris Godunov - . Boris Christoff, Bass, Dies at 79; Esteemed for His Boris Godunov.
Commons havas kontenajo relatante a:


Extera ligiliRedaktar