Nova-Zelando
New Zealand
Aotearoa
Flag of New Zealand.svg Coat of arms of New Zealand.svg
Flago di Nova-Zelando Blazono di Nova-Zelando
Nacionala himno:
God Defend New Zealand
NZL orthographic NaturalEarth.svg
Urbi:
Chefurbo: Wellington
· Habitanti: 386 000 (2009)
Precipua urbo: Auckland
Lingui:
Oficala lingui: Angla, maoriana
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejino: Elizabeth la 2ma
· Chefministro: Bill English
Surfaco: (74ma granda)
· Totala: 268 021 km²
· Aquo: 2.1 %
Habitanti: (123ma granda)
· Totala: 4 242 048 (2013)
· Denseso di habitantaro: 16.8 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Dolaro di Nova-Zelando
Veho-latero: sinistre
ISO: NZ
NZL
554
Reto-domeno: .nz*
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: http://newzealand.govt.nz/


Nova-Zelando o Nov-Zelando esas lando qua jacas en Oceania, sude del Pacifiko. Ol konsistas ek 2 precipua insuli, Nordal Insulo e Sudal Insulo, ed altra mikra vicina insuli.

Bazala fakti pri Nova-Zelando.

Indexo

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Nova-Zelando
 
Migrado di Maori tra Pacifiko.

Unesma habitanti di Nova-Zelando, le Maori, arivis en l'arkipelago inter la 9ma e la 14ma yarcenti pos Kristo. Unesma Europano qua arivis ibe esis Nederlandan explorero Abel Tasman en 1642.

L'unesma Britaniano esis James Cook, qua arivis en l'insuli en 1769. Pos la 19ma yarcento Britaniana misionisti komecis arivar e konvertar le Maori. Ye la 6ma di februaro 1840, Britaniana suvereneso agnoskesis sur la teritorio tra la pakto di Waitangi.

En 1852 Unionita Rejio aprobis lego qua kreis reprezentala administrado por Nova-Zelando. Lua unesma elektita parlamento kunsidis en 1854. En 1893 Nova-Zelando divenis l'unesma stato qua grantis voto-yuro por mulieri[1].

Nova-Zelando divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 26ma di septembro 1907. En 1947 adoptesis la statuto di Westminster qua deklaras ke la lando esas rejio en la Commonwealth[1].

Nova-Zelando suportis Unionita Rejio dum l'Unesma e la Duesma mondomiliti. La lando kreskis rapide pos la Duesma mondomilito, ma kande l'Unionita Rejio eniris l'Europana Komuneso Ekonomiala en 1973 ol perdis granda parto di lua precipua merkato.

PolitikoRedaktar

 
Edifico dil Parlamento di Nova-Zelando.

Nova-Zelando esas konstitucala monarkio kun parlamentala demokratio,[2] malre ne havar kodexigita konstituco.[3] La rejino di Anglia, Elizabeth la 2ma, esas la chefo di stato di la lando.[4] El indikas la generala-guberniestro, sub konsilo di la chefministro, qua reprezentas el en la lando. La nuna generala-guberniestro esas Patsy Reddy. La generala-guberniestro povas indikar o revokar ministri e povas revizar kazi pri ne-yusteso. La povi di la rejino e di la generala-guberniestro esas limitizita e ordinare la konsilo dil ministraro bezonesas.

La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua ordinare esas la chefo dil partiso qua havas la majoritato di la deputati, o la chefo di la koaliso. Ilu esas la chefo dil ministraro, e omna ministri mustas esar membri del parlamento. La nuna chefministro esas Bill English.

La parlamento havas unika chambro, House of Representatives (Chambro di Deputati) kun 121 membri qui elektesas dal populo por servar admaxime 3 yari. De la membri dil parlamento 71 elektesas direte en lua regioni e l'altra 50 elektesas segun la tantimo di voti recevita da singla partiso. Tota civitani evante 18 yari o pluse povas votar.

La Supra Korto havas 6 membri, ed esas la maxim alta judiciala korto di Nova-Zelando. La sideyo di l'Apelo-Korto jacas en Wellington, e ordinare la majoritato di la rekursi judiciesas da ol. L'Alta Korto administras la tribunali en Nova-Zelando, dum ke lokale funcionas la distriktala korti - entote 66.

GeografioRedaktar

 
Precipua urbi di Nova-Zelando.
 
Monto Cook (Aoraki), la maxim alta monto di Nova-Zelando.

Nova-Zelando konsistas ek du precipua insuli: la Nordal Insulo havas 113 729 km² e 3 250 700 habitanti en 2008, e la Sudal Insulo, la maxim granda, havas 151 215 km² e 1 017 300 habitanti en 2008. La stretajo di Cook, larja de 20 km en lua maxim streta punto, separas la du insuli. La tota surfaco di la lando esas poke plu granda kam l'Unionita Rejio.

La maxim alta monto di la lando esas Monto Cook (Maori-linguo: Aoraki), kun 3.754 metri di altitudo. La maxim longa fluvio esas Waikato, longa de 425 km, e la maxim volumoza esas Clutha, qua jetas 613 m³ per sekundo che la maro. Entote existas plua kam 180 mil km di fluvii en Nova-Zelando, esante la maxim multa ne navigebla, tamen uzebla por produktar elektro. La lago maxim vasta esas Lago Taupo, kun 613 km², an la Nordal Insulo.

Nova-Zelando havas moderema klimato kun marala influo (Cfb, segun la klasifikuro di Köppen), kun mezvalora yarala temperaturi di 10°C en Sudal Insulo e 16°C en Nordal Insulo.[5] La maxima temperaturo enrejistrita en la historio di Nova-Zelando esis 42.4 °C en Rangiora, Canterbury, e la minima esis −25.6 °C en Ranfurly, Otago.[6] Inundadi esas la maxim ordinara danjero naturala di Nova-Zelando, e poka regioni eskapas de la vintrala inundadi.

Cirkume 14 mil ter-tremi eventas omnayare en Nova-Zelando, pro la lando jacar ube la Plako dil Pacifiko renkontras la Plako Indo-Australiana. Volkanal aktiveso existas precipue en la Nordal Insulo. Ondegi povas frapar la lando pos forta ter-tremi.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Nova-Zelando

DemografioRedaktar

La maxim granda urbo esas Auckland. Altra importanta urbi esas la chefurbo Wellington, Christchurch, e Hamilton.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2015) La maxim granda urbi di Nova-Zelando (2015)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Auckland [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 1 454 300 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Wellington [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 398 300 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Christchurch [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 381 800 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Hamilton [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 224 000 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Tauranga [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 130 800 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Napier-Hastings [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 129 700 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Dunedin [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 117 400 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Palmerston North [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 83 500 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Nelson, Nova-Zelando [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 64 800 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Rotorua [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 56 800 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
 
Auckland
 
Wellington
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Christchurch
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Hamilton
Fonto: Statistiki por 2015[7]


KulturoRedaktar

 
Homala skulto tekoteko, de la regiono Te Arawa.
 
La danso Haka.

Le Maori adoptis tropikala Polineziana kulturo, ma adaptis ol a lokala cirkumajo e fine kreis lia propra kulturo. Recente, kelk artisti lansis muziki en Maori-linguo, e la danso Haka divenis un ek la simboli di Nova-Zelandana kulturo. Por le Maori la skulto servis ambe por rakontar legendi e por religiala skopi.

La koquoarto di le Maori havas Polinezian origino, adaptata a la kolda klimato. Ol uzas patato, radiki de filiko ed altra planti, uceli e fishi, qui koquesas en forni konstruktita en la sulo. Le Maori esas un ek la poka populi qui ne developis alkoholala drinkaji.

Le Maori anke adoptis la literaturo por expresar lia idei, e konvertis multa legendi e poemi en skriptita formo. Multa ek l'unesma skriptisti en Angla linguo de Nova-Zelando vivis exterlande, exemple Katherine Mansfield (1888-1923). Pos la yari 1950ma, kelka nomi developis literaturala karieri en la lando, malgre neprofitoza, exemple Frank Sargeson e Janet Frame. La skriptistino Margaret Mahy (1936-2012) skribis plua kam 100 libri, 40 noveli e 20 rakonti por pueri ed adolecanti.

La muziko di Nova-Zelando havas influi de blues, jazz, country, rock and roll e hip hop, ma ta jenri recevas lokala influo. Reggae ank esas populara, kun bandi quale Herbs, Katchafire, 1814, House of Shem ed Unity Pacific. Kelka Novazelandan artisti obtenis internaciona suceso, exemple Lorde,[8] Split Enz, Crowded House, OMC, ed altri.

SportoRedaktar

 
L'All Blacks, la nacionala esquado di rugbio*, dansas Haka.

La maxim multa sporti praktikata en Nova-Zelando havas Britaniana origino.[9] Rugbio* konsideresas la nacionala sporto,[10] ed atraktas la maxim multa spektanti.[11] Golfo, netball, teniso e kriketo esas la preferata sporti por l'adulti, dum ke netbal, rugbio* e futbalo esas la preferata por la yunaro. Cirkume 54% del adolecanti di Nova-Zelando praktikas e konkursas en sporti por lua skoli.

ReferiRedaktar

  1. 1,0 1,1 Political and constitutional timeline New Zealand
  2. Queen and New Zealand (en Angla). The British Monarchy. URL vidita ye la 28ma di aprilo 2010.
  3. (15ma di februaro 2005) Factsheet - New Zealand - Political Forces (en Angla). The Economist Group. URL vidita ye la 4ma di agosto2009.
  4. (Februaro 1974) New Zealand Legislation: Royal Titles Act 1974. New Zealand Government. URL vidita ye la 8ma di januaro 2011.
  5. (March 2009) Climate - New Zealand’s climate. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. URL vidita ye la 15ma di januaro 2011.
  6. (2004). Summary of New Zealand climate extremes (en Angla). National Institute of Water and Atmospheric Research. URL vidita ye la 30ma di aprilo 2010.
  7. (22ma di oktobro 2015) Infoshare; Group: Population Estimates - DPE; Table: Estimated Resident Population for Urban Areas, at 30 June (1996+) (Annual-Jun). Statistics New Zealand. URL vidita ye la 23ma di oktobro 2015.
  8. Lorde's 'Royals' Reigns On Hot 100 for Eighth Week.
  9. Hearn, Terry (March 2009). English - Popular culture. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. URL vidita ye la 22ma di januaro 2012.
  10. (2000). Sport, Fitness and Leisure. New Zealand Official Yearbook. Statistics New Zealand. URL vidita ye la 21ma di julio 2008.
  11. Phillips, Jock (Februaro 2011). Sports and leisure - Organised sports. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. URL vidita ye la 23ma di marto 2011.

Extera ligiliRedaktar