Apertar la precipua menuo
Rumania
România
Flag of Romania.svg Coat of arms of Romania.svg
Standardo di Rumania Blazono di Rumania
Nacionala himno:
Deşteaptă-te, române!
Romania in European Union.svg
Urbi:
Chefurbo: Bucarest
Precipua urbo: Bucarest
Lingui:
Oficala lingui: Rumaniana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Klaus Iohannis
· Chefministro: Viorica Dăncilă
Surfaco: (82ma granda)
· Totala: 238 391 km²
· Aquo: 3 %
Habitanti: (50ma granda)
· Totala: 19 638 000[1] (2017)
Plusa informi:
Valuto: Leu di Rumania
Veho-latero: dextre
ISO: RO
ROU
642
Reto-domeno: .ro*
Precipua religio: ortodoxa kristanismo
Oficala retosituo: http://www.guv.ro/


Rumania esas lando jacanta an sud-estal Europa. Lu havas kom vicini Ukraina norde e nord-este, Moldova nord-este, Bulgaria sude, e Serbia e Hungaria weste. Este jacas Nigra maro.

Havanta cirkume 19.9 milion habitanti en 2014 e tota surfaco 238 391 km², ol havas la 7ma maxim granda habitantaro e la 8ma maxim granda surfaco de Europa. Bucarest esas la 6ma maxim populoza urbo dil Europana Uniono.

Bazala fakti pri Rumania.

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Rumania
 
Romana provinco Dacia, en 125.

Homi ja habitis la regiono di nuna Rumania de la petr-epoko. Romani konquestis Rumana teritorio dum la 2ma yarcento. Ol divenis Romana provinco Dacia Felix, e Roman okupeso duris til la yaro 271. Dacia divenis l'unesma provinco abandonita dal Romani.[2]

En 1541 la regiono okupesis dal Otoman imperio. Pos kelka feroca batalii, Rumaniana princi decidis paktar kun Otomani pri paco. Turki aceptis, e Valakia e Moldavia divenis Otomana protektorati, e mustis pagar imposti por Otoman imperio omnayare.[3]

Dum Otoman okupo rurani en Valakia e Moldavia divenis serfi, e ne povis abandonar lia vilaji. Li mustis verkar por konstruktar ponti e por reparar chosei.[3]. En 1699 Transilvania divenis parto di Habsburga imperio. Habsburgi expansis su ed en 1718 li okupis Oltenia, lor parto di Valakia. En 1812 Rusa imperio okupis l'esto di Moldavia.

Dum l'epoko di okupi, Rumani sive ne judikesis kom civitani, sive judikesis kom "civitani de klaso inferiora". En 1821 ed itere en 1848 eventis revolti en Valakia; en 1848 ank en Moldavia. En 1859 Moldavi e Valaki elektis Alexandru Ioan Cuza kom lia princo. Rumania divenis monarkio komplete nedependanta del Otomani en 1877.

En 1856 la cigani, anke nomizita o Romi o Rromani, liberigesis definitive de sklaveso.

De 1878 til 1914 eventis periodo di politikala stabileso. Lando restis neutra dum l'unesma mondomilito til 1915, ma pos intensa preso la sequanta yaro, ol deklaris milito kontre Austria-Hungaria ye la 27ma di agosto 1916.

Dum la duesma mondomilito, Rumania probis restar neutra, ma ye la 28ma di junio 1940 ol recevis ultimato de Sovietia, e cedis Besarabia e Bukovina. Ta faktori koaktis l'uniono kun nacional-socialista Germania. Lora rejulo Carol la 2ma abdikis en 1940, e generalo Ion Antonescu asumis la povo. Pos l'invado di Sovietia da Germania, Rumania, komandita dal marshalo Antonescu, rekuperis Besarabia (nun ol esas la nedependanta Moldova) e Bukovina. Antonescu anke permisis la masakro di judi e cigani en Rumaniana teritorio: on kalkulas 280.000 til 380.000 judi e 11.000 cigani perisis dum Rumana holokausto.

En agosto 1944 Antonescu arestesis pro ordeni dal rejulo Mihai la 1ma, e Rumania decidis suportar la westala federiti e Sovietia. Tamen, ta rolo en la vinko di Germania ne agnoskesis dum la paco-konfero di Paris, en 1947. Rumaniana rejo Mihai la 1ma abdikis, Rumania cedis Bukovina e Besarabia a Sovietia, e la lando divenis komunista republiko kun Nicolae Ceaușescu en la povo. Ceausescu komencis nacionaligar entraprezi, kolektigar la plantacerii, ed enplantacar terora rejimo, exekutita da la sekreta polico Securitate.

Ceaușescu revokesis de la povo en decembro 1989, pos intensa populala protesti. Ilu mortigesis ye la 25ma di decembro sam yaro ensemble kun lua spozino, Elena. Pos la revoko di Ceaușescu e fino di komunista rejimo, Rumania divenis demokratiala republiko, kun Ion Iliescu kom unesma prezidanto. En 2004 la lando membreskis en NATO ed en 2007 ol membreskis l'Europana Uniono.

PolitikoRedaktar

 
Palaco dil Parlamento, en Bucarest.
 
La nuna prezidanto, Klaus Iohannis.

La nuna konstituco adoptesis ye la 21ma di novembro 1991 e determinas ke Rumania esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari (til 2004 por 4 yari) e povas rielektesar unfoye por la sequanta periodo. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua selektesas dal prezidanto inter la membri de la partiso o koalisuro qua havas la majoritato en la parlamento. Nun esas Viorica Dăncilă. Omna Rumaniana civitani evante 18 yari o pluse darfas votar.

La Parlamento (Parlamentul României) havas du chambri. Depos 2004 la Senato (Senat) havas 137 membri, kontre ke la Chambro di Deputati (Camera Deputaţilor) havas 332 membri. La membri de la du chambri elektesas dal populo por 4 yari.

La judiciala povo esas nedependanta del altra povi. La maxim alta korti esas la Supra Judicikorto e la Kasaco-korto. Anke existas apelo-korti, regionala korti e lokala korti.

GeografioRedaktar

 
Mapo dil reliefo di Rumania, kun Karpati de nordo til centro e westo.
 
La delto dil Danubio.

Cirkume 47% de Rumana teritorio kovresas da naturala o minaturala peizaji. Lua protektita foresti kovras 27% de lua tota surfaco.

Karpati dominacas la centro di la lando, kun 14 montari. La maxim alta monto di la lando esas Monto Moldoveanu, kun 2.544 metri di altitudo.

La klimato di Rumania esas temperema e kontinentala, kun quar klara sezoni. La mezavalora yarala temperaturo esas 11°C en sudo ed 8°C en nordo. Dum la somero la temperaturo en Bucarest povas atingar 28° C. Dum la vintro la mezvalora temperaturo falas infre 2ºC. La mezavalora pluvo-quanto yarala esas 750 mm an la westo di la lando, e 600 mm en Bucarest.

Danubio esas la precipua fluvio di la lando. Sude, ol formacas naturala frontiero kun Bulgaria e Serbia e pose debushas an Nigra Maro formacanta delto. Havanta cirkume 4 152 km² di surfaco totala, la delto dil Danubio esas importanta rezerveyo di la biosfero en Europa. Altra importanta fluvii esas Mureș, Olt e Prut.

EkonomioRedaktar

 
Dacia Duster. Dacia esas Rumaniana automobilo-fabrikerio.
 
Choseala reto di Rumania.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Rumania

En 2017, la TNP di Rumania esis US$ 483,4 miliardi e la TNP per persono esis 24 600.[4] Pos la falio di komunismo, la lando adoptis l'ekonomio di merkato e lua obsoleta industrio subisis forta dekado. Tamen, pos 2000 l'ekonomio gradope komencis rekuperar su, ed en 2013 lua industriala produktado kreskis 6,5%, lor la maxim granda kresko inter la 27 landi de Europana Uniono.

Segun l'Institutul Naţional de Statistică (nacionala instituto pri statistiko di Rumania), en 2015 la lando havis 86 080 kilometri di chosei.[5] La ferovoyala neto havis 22 298 kilometri, esanta la 4ma maxim granda de Europa, segun la Mondala Banko.[6]

Rumania divenis membro dil Europana Uniono ye la 1ma di januaro 2007. La lando posible adoptos l'Euro kom monetaro en 2020.

DemografioRedaktar

 
Etniala mapo segun la demografiala kontado di 2011.
 
Ortodoxa katedralo en Iași.

Segun la demografiala kontado di 2011, Rumania havis 20 121 641 habitanti.[7] La maxim multa (88,9%) esas Rumani. La precipua etniala minoritati esas Hungari (6,1%) e Cigani (3%). Altra minoritati esas Ukrainani, Germani, Livpovani, Aromaniani, Tatar-i e Serbi.[8]

L'oficala linguo di la lando esas Rumana, parolata da 85,4% de la habitantaro. Hungara parolesas da 6,3%, Romani (la linguo de la cigani) parolesas da 1,2%, 1% parolas altra lingui e 6,1% ne mencionis la matrala linguo dum la kontado di 2011.[4]

La religio kun maxima nombro di adepti segun la kontado di 2011 esis ortodoxa kristanismo (81,9% de la habitantaro). Protestanti esis 6,4% e katoliki esis 4,3%. Altra religii, inkluzite Mohamedani esis 0,9%, atei esis 0,2%, e 6,3% ne informis pri religio.[4]

La precipua urbo di la lando esas Bucarest, kun plu kam 2 milion habitanti. Altra importanta urbi esas Iași e Cluj-Napoca.

Nacionala konteno di Rumania 1930-1977 (fonto: Hungariana revuo História 2-3, 1991)
1930 1948 1956 1966 1977
naciono matrala linguo nacioneso matrala linguo matrala linguo nacioneso matrala linguo nacioneso nacioneso
Rumaniano 13.180.936
73,0 %
12.981.324
71,9 %
13.597.613
85,7 %
15.080.686
86,2 %
14.996.114
85,7 %
16.770.628
87,8 %
16.746.510
87,7 %
19.207.491
89,1 %
Hungariano 1.554.525
8,6 %
1.425.507
7,9 %
1.499.851
9,4 %
1.653.700
9,5 %
1.587.675
9,1 %
1.651.873
8,6 %
1.619.592
8,5 %
1.670.568
7,7 %
Germano 760.687
4,2 %
745.421
4,1 %
343.913
2,2 %
395.374
2,3 %
384.708
2,2 %
387.547
2,0 %
382.595
2,0 %
332.205
1,5 %
Cigano 101.015
0,6 %
262.501
1,5 %
53.425
0,3 %
66.882
0,4 %
104.216
0,6 %
49.086
0,3 %
64.197
0,3 %
75.696
0,4 %
Judo 518.754
2,9 %
728.115
4,0 %
138.795
0,9 %
34.337
0,2 %
146.264
0,8 %
5.143
0,0 %
42.888
0,2 %
24.667
0,1 %
Ruteno 641.485
3,6 %
594.571
3,3, %
37.582
0,2 %
68.252
0,4 %
60.479
0,3 %
59.803
0,3 %
54.705
0,3 %
51.503
0,2 %
Sud-slavo 47.724
0,3 %
51.062
0,3 %
45.447
0,3 %
43.057
0,3 %
46.517
0,3 %
41.897
0,2 %
44.236
0,2 %
38.252
0,2 %
Ruso 450.981
2,5 %
409.150
2,3 %
39.332
0,2 %
45.029
0,3 %
38.731
0,2 %
40.526
0,2 %
39.483
0,2 %
17.480
0,1 %
Turko 288.073
1,6 %
154.772
0,9 %
28.782
0,2 %
14.228
0,1 %
14.329
0,1 %
17.453
0,1 %
18.040
0,1 %
20.750
0,1 %
Gagauzo 105.750
0,6 %
Slovako,
Cheko
43.141
0,2 %
51.842
0,3 %
35.143
0,2 %
25.131
0,1 %
35.152
0,2 %
26.136
0,1 %
32.199
0,2 %
25.020
0,1 %
Bulgaro 364.373
2,0 %
366.384
2,0 %
13.408
0,1 %
13.189
0,1 %
12.040
0,1 %
10.439
0,1 %
11.193
0,1 %
9.267
0,0 %
Polono 38.265
0,2 %
48.310
0,3 %
6.753
0,0 %
5.494
0,0 %
7.627
0,0 %
4.699
0,0 %
5.860
0,0 %
3.481
0,0 %
altri 67.069
0,4 %
132.319
0,7 %
32.580
0,2 %
44.091
0,3 %
55.598
0,3 %
37.933
0,2 %
41.665
0,2 %
83.530
0,4 %
entote 18.057.028 15.872.624 17.489.450 19.103.163 21.559.910

KulturoRedaktar

 
Mihai Eminescu esas nacionala poeto por Rumania e Moldova.

LiteraturoRedaktar

La maxim anciena dokumento konocita en Rumaniana linguo esas letro skriptita en 1521 da Neacșu Lupu en kirila alfabeto. Ilu skribis a la rejulo di Hungaria pri la minancinta atako dil Otomani en Transilvania. L'unesma libro imprimita en Rumania esis Slavoniana religiala libro en 1508, e l'unesma libro imprimita en Rumana linguo esis un katekismo de 1559. La literaturo e omna kulturo di Rumania influesis da Ortodoxa kristanismo.

Dum la 19ma yarcento diversa Rumaniana skriptisti ganis eminenteso, exemple George Coșbuc, Ioan Slavici, Mihail Kogălniceanu, Vasile Alecsandri, Nicolae Bălcescu, Ion Luca Caragiale, Ion Creangă e, precipue, Mihai Eminescu. Eminescu posible esas la maxim influinta poeto di Rumania, note por la poemo Luceafărul. Dum la 20ma yarcento altra Rumaniana artisti ganis internaciona aklamo, exemple Tristan Tzara, Marcel Janco,[9] Mircea Eliade, Nicolae Grigorescu, Marin Preda, Liviu Rebreanu,[10] Eugène Ionesco, Emil Cioran, e la skultisto Constantin Brâncuși. Brâncuși kreis granda ensemblo di skulturi en l'urbo Târgu Jiu, memoriganta Rumaniana heroi dum l'unesma mondomilito. Inter l'importanta nuntempa skriptisti esas Gabriela Adameșteanu, Mircea Cărtărescu, Nicolae Breban, Dumitru Țepeneag e Herta Müller, qua recevis la Nobel-premio pri Literaturo en 2009.

Du personi naskinta en Rumania recevis Nobel-premii: Herta Müller pri Literaturo en 2009, ed Elie Wiesel, transvivinto de holokausto, qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1986.

MuzikoRedaktar

 
Tenoro Roberto Alana kun Angela Gheorghiu

Tradicionala muziko folklorara, qua havas granda viviveso, prezervesas en Rumania. Muzikisto Gheorghe Zamfir, qua pleas la tradicionala Pan-fluto atingis mondala notoreso. La muziko religioza, kun Bizancana influo, havis lua epoko di glorio de la 15ma til la 17ma yarcenti. Dum la 18ma yarcento ol recevis influi de Rusa e Westala muziki.

Dum la 20ma yarcento aparis populara muzikala jenro konocita kom Muzică uşoară românească (vortope: "muziko facila" Rumaniana) qua developesis pos la duesma mondomilito, kun aranji dansebla e pleita dal orkestri. Ta muziko esas simila a Westala populara muziko, e kelka interpretisti di ta jenro esas Margareta Pâslaru, Aurelian Andreescu, Elena Cârstea, Corina Chiriac, ed altri.

Diversa reprezenteri de la moderna muziko Rumaniana ganis internaciona aklamo, exemple soprano Angela Gheorghiu, Gheorghe Zamfir,[11] Inna,[12], Andreea Bănică, Andreea Bălan ed Alexandra Stan[13]. En l'Eurovidado konkurso di kansono Rumanian artisti parfinis triesme en 2005 e 2010.

SportoRedaktar

 
Suportanti di futbala esquado Steaua Bucarest

Futbalo esas la maxim populara sporto en Rumania. Steaua Bucarest esas la maxim konocata futbalo-esquado de Rumania, e ganis la Ligo dil Championi di UEFA en 1986. Teniso esas la duesma maxim populara sporto, kun cirkum 15,000 praktikanti enrejistrita. Tenisisto Ilie Năstase esis l'unesma Rumaniano rangizita unesme en l'internaciona Asociuro di Profesionala Tenisisti (ATP). Nune Simona Halep esas un ek la maxim bona tenisistini dil mondo, rangizita duesme en l'Asociuro di Teniso por Mulieri (WTA).

Altra populara sporti esas rugbio, handbalo e gimnastiko. Dum l'Olimpiala Ludi en Montréal, 1976, Nadia Comăneci, lor evante 14 yari, divenis l'unesma atletino en la historio qua ganis ora medalio pri gimnastiko pos recevar perfekta 10 de omna judiciisti dil konkurso.

ReferiRedaktar

Commons havas kontenajo relatante a:
  1. The usually resident population* on 1st January 2017 down 122.0 thousand persons. Institutul National de Statistica. URL vidita ye la 14ma di aprilo 2019.
  2. "Eutropius, Abridgment of Roman History" (en Angla).
  3. 3,0 3,1 Let's Visit Romania. skriptisto: Julian Popescu. Publikigita da Burke Books, 1969. Angla
  4. 4,0 4,1 4,2 Europe::Rumania - The World Factbook (en Angla). CIA. URL vidita ye la 14ma di aprilo 2019.
  5. Length of roads in Romania 2015. INSSE. URL vidita ye la 16ma di marto 2017.
  6. Reteaua feroviara (en Rumana). cfr.to. URL vidita ye la 6ma di septembro 2009.
  7. Rezultate definitive Recensământului Populaţiei şi al Locuinţelor – 2011 (en Rumana). INS. URL vidita ye la 14ma di aprilo 2019.
  8. Official site of the results of the 2002 Census (en Rumana). URL vidita ye la 31ma di agosto 2008.
  9. Tom Sandqvist, DADA EAST: The Romanians of Cabaret Voltaire, London MIT Press, 2006.
  10. Ștefănescu, Alex. (1999). - Nichita Stănescu, The Angel with a Book in His Hands - Mașina de scris.
  11. Gheorghe Zamfir, master of the pan pipe. Gheorghe Zamfir, Official Homepage. URL vidita ye la 20ma di januaro 2008.
  12. Inna Biography. BBC. URL vidita ye la 26ma di oktobro 2013.
  13. (7ma di marto2014) 10 One-Hit Wonders to Be or Not to Be?. vh1.i.
 
Europana Uniono
 
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroNorda-MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo