Apertar la precipua menuo
Laos
ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ
Sathalanalat Paxathipatai
Paxaxon Lao
Flag of Laos.svg Emblem of Laos.svg
Standardo di Laos Blazono di Laos
Nacionala himno:
Pheng Xat Lao
LocationLaos.svg
Urbi:
Chefurbo: Vientiane
Precipua urbo: Vientiane
Lingui:
Oficala lingui: Lao
Guvernerio:
Tipo: Republiko socialista
· Prezidanto: Bounnhang Vorachith
· Chefministro: Thongloun Sisoulith
Surfaco: (83ma granda)
· Totala: 236 800[1] km²
· Aquo: 2 %
Habitanti: (101ma granda)
· Totala: 7 126 706[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 30,1 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: kip
Veho-latero: dextre
ISO: LA
LAO
418
Reto-domeno: .la*
Precipua religio: Budismo 64,7%, Kristanismo 1,7%, nula 31,4%, altri 2,1% (2015)[1]


Laos esas lando senlitora, jacante en Indochinia, Azia. Lua vicina landi esas Populala Republiko di Chinia norde, Vietnam este, Kambodja sude, e Myanmar weste.

La nuna Laos apartenis al rejio Lan Xang. Pos kolonial epoko la lando divenis nedependanta de Francia en 1954. Laos nomesis pro la populo Lao. La 's' adjuntesis dal Portugalani.

Bazala fakti pri Laos.

Indexo

HistorioRedaktar

 
Pha That Luang, simbolo di Laos, en Vientiane.
 Precipua artiklo: Historio di Laos

Moderna homi ja habitis la valo di Mekong dum la fino di Pleistoceno e komenco di Holoceno. La maxim anciena konocita informo pri la populo Lao konocesas kom la "legi di Khun Boron", de la 9ma yarcento. La historio docata en skoli mencionas ke la rejio Lan Xang fondesis en la regiono di la nuna Laos dum la 14ma yarcento. Ta rejio duris til la 18ma yarcento.

Dum la 19ma yarcento, Chao Anouvong instalesis kom rejulo di Luang Prabang dal Siamani. Ilu stimulis la prospero di bel-arti en la rejio, ma en 1826, koaktita dal Vietnamani, ilu rebeleskis kontre Siamani. La rebelesko faliis, e Vientiane spoliesis. La rejulo Anouvong kaptesis e sendesis kom militala kaptito a Bangkok, ube ilu mortis.

Dum la fino dil 19ma yarcento, Vientiane itere spoliesis, lor dal Chiniani del "Armeo di la Nigra Flago". Franci helpis lor rejulo Oun Kham, e kambie transformis Luang Prabang en parto dil protektorato di Indochinia. Quick pose, la rejio di Champasak e la regiono di Vientiane enkorpigesis a la protektorado. Sisavang Vong, rejulo di Luang Prabang, divenis rejulo dil unionita Laos, e Vientiane divenis la chef-urbo dil rejio.

Dum la Duesma mondomilito Laos okupesis dal Japonia. Kande Japoniani ekpulsesis, Laosani deklaris nedependo, ma en 1946 Francia riokupis ol e donis restriktita autonomio a la teritorio. La lando divenis nedependanta de Francia en 1954 kom monarkio, e Sisavang Vong divenis lua unesma rejulo.

Laos envolvesis en la milito di Vietnam kande Vietkong e Nord-Vietnamana trupi komencis uzar lua teritorio por atakar Sud-Vietnam. Parto di la voyo Ho-Chi-Minh trairis la lando. Pro to, Sud-Vietnamana trupi komencis facar ataki en lua teritorio, ed Usa replikis per bombardi kontre Laosana teritorio. Samatempe, konseque de ta ataki, komencis interna milito qua opozis militeti dil grupo Pathet Lao kontre la rejala guvernerio di Laos.

En 1968 Nord-Vietnaman armeo lansis atako por helpar Pathet Lao en la lukto kontre rejal armeo. L'atako efektigis la fugo di rejala soldati, ma la milito duris kontre kelka Usana soldati, kontre batalioni di la populo Hmong, e kontre Tailandana soldati. La milito nur finis en 1975, kande Pathet Lao vinkis e koaktis la rejulo Savang Vatthana abdikar, ye la 2ma di decembro sam yaro. Laos, sub la guvernerio di Kaysone Phomvihane divenis socialista republiko, sub la nomo "Populala Demokratiala Republiko di Laos".

PolitikoRedaktar

 
Prezidantala palaco en Vientiane.
 
Bounnhang Vorachith, prezidanto di Laos.

Laos esas socialista republiko kun singla partiso, la "Revolucionala Partiso de la Populo di Laos". La prezidanto di la lando, nune Bounnhang Vorachith, anke esas la chefo di RPPL. La chefo di guvernerio esas la chefministro. Pos la 20ma di aprilo 2016 esas Thongloun Sisoulith.

L'unesma konstituco di Laos promulgesis ye la 11ma di mayo 1947 ed establisis nedependanta monarkio asociita kun Francia. Dek yari pose, en 1957 la reformo di la konstituco eliminis l'asocio kun Francia. Ol revokesis ye la 3ma di decembro 1975, e la nuna konsituco nur adoptesis en 1991.[2].

 
Nacional Asemblajo di Vientiane.

La legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblajo (Sapha Heng Xat) qua havas unika chambro kun 132 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. La quanto di membri di la Nacional Asemblajo esis 99 en 1997, e kreskis til 115 en 2006 e fine 132 en 2011.

La Supra Korto di Laos esas la maxim alta korto de la judiciala povo. Quankam la kriminala judiciala sistemo kontrolesas dal guvernerio e dal partiso, existas sistemo por judiciar krimini. En la vilaji existas korti por judiciar ordinara krimini. Krimini plu serioza e politikala krimini judiciesas dal alta judiciala autoritati.

GeografioRedaktar

 
Laos e lua precipua urbi.

Laos esas lando senlitora. Lua tereni ordinare esas montoza e kovrata per tropikala foresti, kun mikra arei kovrata per savani[3]. Lua maxim alta monto esas Phou Bia, kun 2 817 metri di altitudo. Sude de la lando existas kalkoza monti ed alta planaji kun volkanal origino en la baseno dil fluvio Mekong. Cirkume 21% de lua teritorio esas protektata per ambientala* rezervi.

Mekong esas la precipua fluvio di la lando, e partale formacas naturala frontiero kun Myanmar e Tailando. Vientiane jacas apud Mekong, proxim la frontiero kun Tailando.

Lua klimato esas tropikala kun du sezoni: pluvoza de mayo til novembro e sika de decembro til aprilo. La mezavalora yarala pluvozeso en Luang Prabang esas 1 350 mm, e la mezvalora temperaturi esas 19ºC en januaro e 27 °C en julio[3].

EkonomioRedaktar

 
Vendisto en stradi di Vientiane.
 
Cirkume 80% de la labor-povo verkas en plantacerii, precipue di nutrivi.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Laos

L'ekonomio di Laos dependas forte de lua vicini Tailando, Vietnam e, note an la nordo, de la Populala Republiko di Chinia. L'urbo Pakxe experiencis forta kresko danko a la frontierala komerco.

Quankam la guvernerio esas oficale komunista, en 2009 Barack Obama deklaris ke Laos ne pluse esis stato Marxista-Leninista, e levis restrikti kontre Laosana kompanii, pri recevar finance de Ex-Im Bank.

L'agrokultivo, note la produktado di nutrivi, employas 80% de la labor-povo e reprezentas la duimo de la KLP.

DemografioRedaktar

 
Pueri en Laos.
 
Mulieri Hmong.

Segun statistiki de The World Factbook por 2017, Laos havis 7 126 706 habitanti. La maxim multa (53,2%) esas Lao. Altra grupi esas le Khmou 11%, Hmong 9.2%, Phouthay 3.4%, Tai 3.1%, Makong 2.5%, Katong 2.2%, Lue 2%, Akha 1.8%, e 11,6% apartenas ad altra etnii. La guverno agnoskas l'existo di 49 rasala grupi, ma fakte existas posible plua kam 200 rasi, segun statistiki de 2015.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Laosana, qua skribesas kun sistemo apogata sur la skripto Khmer. Lingui Khmu e Hmong parolesas da mikra grupi, note en rurala zoni. Franca duras uzesar en la guvernerio ed en la komerco, e cirkume 1/3 de la studenti edukesas en la Franca. L'Angla komencis studiesar dum recenta yari, pos Laos enirar ASEAN.

La religio kun la maxima nombro di adepti (64,7% en 2015) esas Budismo.[1]


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2010) La maxim granda urbi di Laos (2010)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Vientiane [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 196 731 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Pakxe [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 88 332 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Savannakhet [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 66 553 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Luang Prabang [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 47 378 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Xam Neua [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 38 992 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Phonsavan [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 37 507 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Thakhek [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 26 200 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Muang Xai [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 25 000 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Vang Vieng [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 25 000 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Muang Pakxan [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 21 967 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
 
Vientiane
 
Pakxe
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Savannakhet
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Luang Prabang
Fonto: [4]


KulturoRedaktar

Budismo Theravada havas granda influo en la kulturo Lao. La lando havas du loki konsiderata Mondala Heredo: Luang Prabang e Vat Phou.

 
Muralo pri l'epika poemo Sang Sinxay en Isan, Tailando.

La literaturo di Laos havas adminime 6 yarcenti, e la tradicionala literaturo konsistas precipue ek poemi e religiala texti, exemple la poemo Sang Sinxay, skribita dum la 16ma o 17ma yarcenti. Anciena texti Budista skribesis en la linguo Pali, o transskribesis al idiomo Lao per uzo dil skripto Tham. La moderna literaturo havas influi Franca, Vietnamana e Chiniana. L'unesma moderna novelo en idiomo Lao, Phra Phoutthahoup Saksit ("La Sakra Imajo di Buddho) publikigesis unesmafoye en 1944.

Tota la jurnali publikigesas dal guvernerio, inkluzite du jornali en stranjera lingui: Vientiane Times en l'Angla, e Le Rénovateur en la Franca.

Quankam la poligamio konsideresas krimino en Laos, ol esas vulgara por la populo Hmong.

Muay Lao, kombato-sporto simila a kickboxing, esas la nacionala sporto. Futbalo gradope komencas divenar populara.

ReferiRedaktar

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 The World Factbook - Laos. CIA. URL vidita ye la 8ma di julio 2018.
  2. Konstituco di Laos.
  3. 3,0 3,1 Almanaque Lisa Mundial 93 pag. 430-431
  4. http://www.geonames.org/LA/largest-cities-in-laos.html