Popul-Republiko Chinia

Popul-Republiko Chinia
中华人民共和国
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó
Flag of the People's Republic of China.svg National Emblem of the People's Republic of China.svg
Standardo di Popul-Republiko Chinia Blazono di Popul-Republiko Chinia
Nacionala himno:
Marcho di volontarii
China in its region (claimed hatched).svg
Urbi:
Chefurbo: Beijing
Precipua urbo: Shanghai
Lingui:
Oficala lingui: Chiniana
Guvernerio:
Tipo: Socialista republiko, Stato di unika partiso
· Prezidanto: Xi Jinping
· Chefministro: Li Keqiang
Surfaco: (4ma granda)
· Totala: 9 598 086[1] km²
· Aquo: 2,8 %
Habitanti: (1ma granda)
· Totala: 1 400 050 000 (2019)
· Denseso di habitantaro: 145 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Renminbi Yuan
Veho-latero: dextre
ISO: CN
CHN
156
Reto-domeno: .cn*, .中国*, .中國*
Precipua religio: oficale: ateista stato. La habitantaro praktikas budismo, Konfuceismo, taoismo


Popul-Republiko Chinia (Chiniana simpligita: 中华人民共和国; Chiniana tradicionala : 中華人民共和國; pinyin*: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), ordinare nomizita Chinia kontinentala e kelkafoye Chinia populala, abreviita kom PRC, esas lando di estal Azia. Kun plua kam 1,3 miliardi habitanti, cirkume 1/6 de la habitantaro di la Tero, ol esas la maxim populoza lando del mondo. Depos 1979, pro evitar tropopulozeso, strikta kontrolo di naski esas aplikita sur Chiniana Han. Ma depos la 14ma di novembro 2013, ta politiko havabas desrigidigita ad 2 pueri per familio, por tanta ke la du parenti esas amba unika pueri. Kun 9 641 144 km² en surfaco o 9 596 961 km² segun la nombri di ONU, Chinia esas anke la maxim granda lando di Estal Azia ed triesma maxim granda lando del mondo, dop Rusia e Kanada.

Popul-Republiko Chinia proklamesis ye la 1ma di oktobro 1949, sequante komunista partiso di Chinia militala vinkis Guomindang. Tamen, Chinia esas la maxim antiqua civilizeso existanta til nun, havante ja cirkume kin mil yari. Nune ol prizentas su quale "socialista republiko" ed exercas kontrolo sur duadek e du provinci, kin autonoma regioni, quar municipi (inkluzite la chef-urbo, Beijing) e du specala regioni (Hong Kong e Makau).

Chinia havas la duesma maxim granda Totala nacionala produkturo de la mondo, ed esas un ek la kin permananta membri de la Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni. Ol ank esas la maxim granda exportacero mondala, e disponas di nuklear armi, di la maxim multa armeo en la mondo e di la duesma maxim granda armeala budjeto. Guvernata dal Komunista partiso, Chinia adoptis "socialista ekonomiko di merkato" ube kapitalismo ed autoritatoza politika kontrolo frolas en spekala formulo. Lua konstituco definas la lando kom "socialista stato di populala demokratika diktatoreso, direktata dal laborema klaso ed apogata sur la federo di manuala laboristi e rurani". L'introdukto di la konstituco specigas la direktiva rolo dil Partiso Komunista, ed duras oficale citar marxismo-leninismo kom refero-ideologio por la stato.

Bazala fakti pri Popul-Republiko Chinia

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Chinia

Arkeologiala restaji montras ke hominidi habitis la nuna Chinia de 2,24 milion til 250 mil yari ante nun. Fosili de subspeco dil Homo erectus qua uzis fairo, antee nomizita "Homo de Peking", trovesis en la kaverni Zhoukoudian, proxim la nuna Beijing, evanta de 780 mil til 680 mil yari ante nun. Che kaverno Fuyan, en la provinco Hunan, deskovresis fosila denti del Homo sapiens, de 125 mil til 80 mil yari ante nun.

Primitiva formi di skripto de cirkume 7 mil yari ante nun trovesis en Jiahu. Kelka studiisti judikas ke ca skripto-sistemo esas la maxim anciena de la historio homala.

Segun la tradiciono Chiniana, la maxim aciena dinastio esis Xia, qua existis de cirkume 2100 aK til 1600 yari aK.

 Precipua artiklo: Dinastio Ming
 Precipua artiklo: Dinastio Qing

Ye la 1ma di januaro 1912 la Republiko Chinia proklamesis, e Sun Yatsen divenis lua unesma prezidanto. Ye la 12ma di marto sam yaro, Yuan Shikai, antee generalo de la dinastio Qing, divenis prezidanto. Tamen, en 1915 ilu su-proklamis imperiestro di Chinia. Pos lua morto, la guverno di Chinia fragmentigesis, e regionala milito-chefi kontrolis la maxim multa teritorii. Dum la fino dil yari 1920ma, Chiang Kai-shek e lua partiso Kuomintang sucesis kontrolar preske tota lando, e transferis la chef-urbo di Chinia a Nanjing.

Ye la 19ma di septembro 1931, Japoniani okupis Mandjuria, nord-este de la lando. Ye la 7ma di julio 1937, Japonia komencis milito kun skopo okupar tota Chinia, qua duris til la 9ma di septembro 1945.


 
Ica artiklo bezonas revizo gramatikala. – Ka vu povas helpar ni revizar ica artiklo?

Pos finir la milito kontre Japonia, komencis interna milito inter nacionalisti e komunisti, por kaptar povo en la lando. Komunisti, komandita da Mao Zedong, vinkis e okupis tota kontinentala Chinia. Chiang Kai-shek, chefo di nacionalisti, flugis al insulo Taiwan, ube ilu fondis la Republiko di Chinia.

Mao Zedong proklamis la Popul-Republiko Chinia ye la 1ma di oktobro 1949 e establisis relato kun Sovietia ed altra socialista landi. En 1958 ilu komencis la Granda Salto Adavana pro kolektivizar lando, ed en 1966 ilu lansis la Kulturala Revoluciono.

Mao mortis en 1976, e lua sucedinto Deng Xiaoping komencis en 1978 modernigar la rejimo. Ta yaro, Popul-Republiko Chinia e Japonia riligis diplomacala relati.

En 1989, kom reflexo di la krulado di komunista rejimi en tota mondo, eventis studentala protesti pri demokratio e reformi en Tianmen-placo, Beijing. On kallulas ke cirkume 100 mil personi partoprenis en la protesti. Chiniana militisti intervenis, e on kalkulas ke eventis 400 til 800 morti.

PolitikoRedaktar

Segun lua konstituco, Popul-Republiko Chinia esas "socialista stato sub la demokrata diktatoreso dil populo, guidata da la laborema klaso, fondita sub l'uniono di laboristi e rurani". Ol esas l'unika socialista lando de la mondo aspiranta konstruktar komunismo. Chiniana guvernerio diverse deskriptesis kom socialista o komunista, ma anke kom autoritatema e korporacionema, kun multa restrikti en multa arei, exemple kontre libera aceso ad interreto e libereso por jurnalaro. La nuna konstituco ye la 4ma di decembro 1982, esanta la 4ma de la lando, pos 1949.

La prezidanto esas la chefo di stato, ed elektesas dal Nacionala Kongreso dil Populo. La chefministro esas la chefo di guvernerio, e prezidas la Konsilistaro di Stato, konsistanta ek 4 vice-chefministri e l'altra ministri di stato. La nuna prezidanto esas Xi Jinping, qua ank esas chefo di la Komunista partiso di Chinia.

Popul-Republiko Chinia subdividesas en 22 provinci, 5 autonoma regioni, e 4 municipi, ed anke du specala regioni, Hong Kong e Makau. Chinia judikas Taiwan kom lua 23ma provinco, tamen l'insulo formacas la Republiko Chinia, qua rejektas la postuli de PRC. Inverse, la Republiko Chinia postulas suvereneso super omna regioni kontrolata da PRC.

GeografioRedaktar

Havanta 9 596 961 km² segun Encyclopaedia Britannnica, Popul-Republiko Chinia esas la 4ma maxim granda lando dil mondo segun surfaco totala, pos Rusia, Kanada ed Usa. Ol havas la maxim longa terala frontiero dil mondo, kun 22 117 km de la fluvio Yalu (frontiero kun Nord-Korea til la gulfo di Tonkin (frontiero kun Vietnam).

habitanti (yaro): 1.286.975.468 (2003); 1.008.175.000 (1983).
Chef-urbo: Beijing
Altra urbi: Shanghai, Tianjin, Chongqing, Guangzhou (Kanton), Shenyang.

 Precipua artiklo: Hong Kong
 Precipua artiklo: Makau

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Popul-Republiko Chinia

Chinia exportas precipue teo, soyo, oleo, oleal produkturi, kemiala produkturi, stofi, mashini, volframo, antimono, karbono, ma anke e recente multa industriala produkti.

La mixo di kapitalismo kun socialismo nomizesas da kelka ekonomikisti kom "merkatala socialismo".

DemografioRedaktar

 
Provinci de Popul-Republiko Chinia e lia habitantaro, milioni.
 
La 10 maxim populoza urbi de PR Chinia.

Segun statistiki de The World Factbook por 2020, Popul-Republiko Chinia havis 1 394 015 977 habitanti.[2] La maxim multa (91,6%) esas Han Chiniani. Le Zhuang esas 1,3%. Atra etnii, inkluzite Mandjuriani, Uigur, Miao, Yi, Tujia, Tibetani, Mongoli, Dong, Buyei, Yao, Bai, Korean, Hani, Li, Kazakh, Dai ed altri, esas 7,1%, segun dati de la demografiala kontado di 2010.[2]

L'urbala habitantaro di Popul-Republiko Chinia augmentis multe dum recenta yari. La procento di urbala habitantaro kreskis de cirkume 20% en 1980 til plu kam 55% en 2016.[3] On kalkulas ke en 2030 la habitantaro di Chiniana urbi superiros 1 milard personi, o cirkume 1/8 ek la habitantaro de la mondo.

L'oficala linguo di la lando esas Chiniana (mandarin). Altra lingui multe parolata esas Yue (Kantonana), Wu, Minbei, Uygur de Xinjiang, Kirgizistanana e Tibetana.[2] Existas 292 vivanta lingui en la lando.[4] La maxim multa ek li skribesas per Chiniana literi, e to permisas parolanti de diferanta idiomi reciproke komprenar su per skripto.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Budismo, praktikata da 18,2% de la habitantaro. Kristani esas 5,1%, Mohamedani esas 1,8%, tribuala religii praktikesas da 21,9%, Hinduisti e judaisti esas min kam 0,1% single, altri (inkluzite Taoisti) esas 0,7%, 52,2% praktikas nula religio.[2] Kristanismo (Chiniane: 基督教) esas minoritatala ma kreskanta religio en Popul-Republiko Chinia. Ol kreskis rapide pos 1970.

KulturoRedaktar

Popul-Republiko Chinia esas multanaciona stato, ma nur Chiniana linguo esas oficala. La kulturo di Popul-Republiko Chinia mixas elementi de tradicionala Chinia kun komunista ed altra moderna influi. Dum la Kulturala Revoluciono, multa tradicionala trezori kulturala destruktesis, e la praktiko di multa arti interdiktesis. Tamen, pos la yari 1980ma, oficala repudio a ta ecesi esis komplementita da vigoroza esforci por rinovigar Chiniana kulturala tradicioni.

Pri moderna literaturo de la 20ma yarcento (1917 til 1923) on povas dicernar skriptisti, exemple Lu Xun (1881 til 1936), Hu Shih (1891 til 1962) e Chen Duxiu (1880 til 1942). De la fino di la yari 1920ma til la yari 1930ma, Chiniana literaturo divenis kreiva, ed aparis nova poeti e skriptisti, exemple Mao Dun, e Ba Jin.

En 2010, Chiniana disidento Liu Xiaobo ganis la Nobel-premio pri paco, e Chinia akuzis Liu pri esar kriminozo, e deklaris ke la premio povus nocar Chiniana-Norvegiana relati.

ReferiRedaktar

  1. ecepte disputata teritorii
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 East Asia/Southeast Asia :: China (Angla). CIA. URL vidita ye la 29ma di julio 2020.
  3. Urban population (% of total). Mondala Banko. URL vidita ye la 28ma di mayo 2018.
  4. Languages of China – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.