Apertar la precipua menuo
State of California
Stato di Usa
Flag of California.svg Seal of California.svg
Chef-urbo Sacramento
Maxim granda urbo Los Angeles
Map of USA CA.svg
Oficala linguo Angla
Surfaco 423 970 km²
Habitanti
Denseso di habitantaro
39 536 653[1] (2008)
90,49 hab./km²
Guberniestro Gavin Newsom
Divenis stato ye la 9ma di septembro 1850
Posto-kodal abreviuro CA
Reto ca.gov

Kalifornia esas Usana stato jacanta sud-weste de la lando. Havanta 39,5 milion habitanti ol esas la maxim populoza stato di Usa e la 3ma maxim vasta, dop Alaska e Texas. Lu havas kom vicini Oregon norde, Nevada este ed Arizona sud-weste. Sude jacas Mexikia, e weste jacas Oceano Pacifiko.

HistorioRedaktar

 
Tribui en Kalifornia kande l'Europani arivis.

Kalifornia posible ja habitesis 40 mil o mem 50 mil yari ante nun. Ante l'arivo di Cristoforo Colombo ad Amerika ol posible habitesis da 100 mil til 300 mil indijeni, dividita en plua kam 70 diferanta grupi. Multa ek ta grupi parolis lingui del grupi Uto-Azteka, Atabaskana e Salishana, e multa kulturi intermariajis, por establisar militala ed ekonomiala federi. La maxim granda grupi dum ta epoko esis le Chumash, le Pomo e le Salinan.

L'unesma Europano qua exploris la regiono adnorde til la fluvio Russian River en nomo di Hispania esis Portugalano João Rodrigues Cabrilho (Hispane: Juan Rodríguez Cabrillo), qua arivis ibe en 1542. Cirkume 37 yari pose, l'explorero Francis Drake revendikis nedefinita teritorio por Anglia, en 1579. En 1565, Hispani konektis la regiono a Filipini per galioni, ed en 1587 l'unesma Aziani (de Filipini) arivis en Morro Bay.

En 1579 Francis Drake vizitis la regiono. L'exakta loko esas nekonocita, ma la bayo Drakes Bay portas lua nomo. Ilu reklamacis la loko por Anglia, e nomizis ol "Nova Albion". En 1602 Sebastián Vizcaíno exploris e mapigis la regiono por la Vicerejio di Nova-Hispania.

 
Misiono San Diego de Alcalá en 1848.

Pos expediciono komandita da Gaspar de Portolá en 1769-1770, Hispana misionieri kreis 21 katolika misioni proxim la litoro di Alta Kalifornia, l'unesma en San Diego. Dum la sama epoko, militisti Hispana konstruktis diversa fuorti (presidios) e tri urbeti (pueblos) en la regiono. La misiono di San Francisco divenis l'urbo San Francisco. Tamen, la koloniigo Hispana komencis decimacar l'indijeni, pro ol adportis morbi kontre quin l'indijeni ne havis natural imuneso, exemple rubeolo e difterio.

Pos la kreo di la misioni, Hispani traktis Alta Kalifornia e Basa Kalifornia kom unika administrala regiono, kun Monterey kom lua chef-urbo. En Basa Kalifornia, preske omna misioni kreesis dal Jezuiti e, pos disputo inter li e la rejulo Carlos la 3ma di Hispania li ekpulsesis e retrosendesis a Hispania.

Pos la Sep-yara milito (1756-1763) Franci ekpulsesis de Nord-Amerika, ed Anglia e Hispania restis l'unika koloniala povi en la regiono. La rejulo Carlos la 3ma kreis nova misioni en la regiono reklamacita da Anglia. Ilu anke recevis sekrete la teritorio di Louisiana de la Franci. Dum ta epoko Rusi exploris la regiono ed establisis komercala avanposteno en Fort Ross en 1812. Dum la komenco dil 19ma yarcento, la kolonieti Rusa jacis norde de la nordala kolonii Hispana che la bayo di San Francisco.

 
Mexikia pos nedependo (1821-1822).

En 1821 Mexikia, inkluzite Kalifornia, divenis nedependanta de Hispana imperio pos milito. Dum la sequanta 25 yari, Alta Kalifornia restis remota e poke populizita administrala distrikto an la nordwesto di Mexikia. Ranchi* por edukar bovaro (ranchos) divenis la dominacanta rurala agado, e lia proprieteri komercis bovala peli kun Usa. La misioni katolika sekularigesis en 1834 e divenis proprieti de Mexikiana guvernerio.

Pos la yari 1820ma, bestio-chasisti e koloniigisti de Usa e de la futura Kanada komencis arivar an la nordo di Kalifornia. Li uzis la treki Siskiyou Trail, California Trail, Oregon Trail ed Old Spanish Trail por trairar la monti e dezerti di Kalifornia e de vicina regioni.

 
Kalifornia dum la yari 1830ma

La guvernerio Mexikiana esis nestabila dum ta epoko e, konseque, pos 1831 eventis serio di armizita disputi interne Kalifornia e kontre la centrala guvernerio. Dum ta tumultoza politikala epoko, Juan Bautista Alvarado guvernis la regiono de 1836 til 1842. La milital movado qua pozis Alvarado en la povo deklaris Kalifornia nedependanta de Mexikia, suportita da Usani e Britaniani qui rezidis en la regiono. En 1840, 100 ek ta rezidinti qui ne havis pasporto arestesis, inkluzite la komercisto Isaac Graham, e l'aresto efektigis la nomizita "afero Graham", qua esas konsiderata la pretexto por l'invado di Kalifornia da Usa.

Un ek la granda farmisti de la regiono esis John Marsh. Pos perdar proceso kontre invaderi di lua proprieto en Mexikiana korti, ilu decididis ke Kalifornia devus esar parto de Usa. Ilu invitis Usani por habitar lua rancho* til ke li obtenis pasporto e, fine, ilu helpis ekpulsar Mexikiana guberniestro. En 1846, Usana kolonieri en Sonoma qui uzis kom simbolo standarto portanta urso e reda stelo ube lektesas "California Republic" rebeleskis kontre Mexikian administrado e proklamis separita republiko. L'unika prezidanto di la kurte vivanta republiko esis Usana pioniro William Brown Ide. La proklamo di la republiko koordinesis kun Usana militisti en regioni vicina. Balde pos la komenco di Usana-Mexikiana milito, Norda Kalifornia invadesis da Usana trupi e kapitulacis 1 monato pose.

Pos la traktato Guadalupe-Hidalgo, signatita ye la 2ma di februaro 1848, Kalifornia ed altra regioni de la nordo di Mexikia enkorpigesis ad Usa. Un semano ante, trovesis oro en la regiono. Ta deskovro modifikis ambe la richeso e la demografio di la futura stato. Mili di enmigranti komencis arivar. Exemple, en 1847 San Francisco havis 500 habitanti, ed en 1870 ja esis 100.000 personi.

En 1849 eventis konstitucala renkontro en Monterey qua decidis, inter altri, la loko por la futura chef-urbo di la teritorio. Pos 1854 Sacramento divenis definitive la chef-urbo di Kalifornia. Kande la konstituco kompleteskis, Kalifornia prizentis su kom candidato pri esar Usana stato, ed ye la 9ma di septembro 1850 ol divenis stato di Usa sen divido di lua teritorio e sen adoptar la sklaveso.

Dum Usana interna milito la stato povis sendar oro ad Washington D.C. por suportar la Uniono. Tamen, pro la granda nombro di simparieri de la Kunfederuro en la stato, Kalifornia ne povis sendar granda batalioni por la milito, e nur kelka volontarii luktis alonge la nordala stati. Pos finir l'interna milito, en 1869 inauguresis l'unesma Transkontinentala Ferovoyo (First Transcontinental Railroad), qua ligis Kalifornia a l'esto di Usa e diminutis la danjeri e la tempo konsumata en la voyaji.

L'agrokultivo expansis tra la fertila tereni del stato, exemple Frumento ed altra cereali, kotono, nuco e fruktifanta arbori. La habitantaro indijena del stato ja diminutabis multe dum Hispana e Mexikiana administrado, pro kontakto kun la morbi adportita dal koloniigisti. Pos la enkorpigo ad Usa, la situaciono ne plubonigis, e kreesis milici por protektar la koloniigisti de la indijeni. Multa historiisti deskriptas l'agado dil guvernerio di Kalifornia kom gentocido.

Dum la komenco dil 20ma yarcento, l'emigro a Kalifornia kreskis multe, pro l'inauguro di chosei Lincoln Highway e la Route 66. La habitantaro augmentis de min kam 1 milion en 1900 til esar la maxim granda habitantaro de Usa, depos 1965.

Tertremi ofte eventas en Kalifornia. Singla-yare, kelka mil mikra ter-tremi eventas; la plu multa esas tro mikra por percepteso. En la 18ma di aprilo 1906 eventis violentoza ter-tremo en San Francisco kun forteso 7,9 segun la skalo di Richter, qua destruktis plu kam 80% del urbo e produktis cirkume 3.000 morti.

Dum la yari 1920ma komencis konstruktesar l'atelieri cinematografala di Hollywood. Dum la duesma mondomilito, 8,7 procent ek l'armi produktita en Usa venis de Kalifornia. Tamen, la produktado di navi en la stato esis la maxim grande de Usa dum la milito.

Pos la milito, l'industrii militala, aeronautikala e spacala developesis multe e rapide en la stato. L'Universitato di Stanford, jacanta en Palo Alto, stimulis l'inquesto e la developo di nova teknologii. Dum la yari 1970ma, anke l'industrio di komputeri havis rapida developo, nome en la regiono surnomizita Silicon Valley,[2] proxim la bayo di San Francisco, inkluzite l'urbi San Jose, Palo Alto, Menlo Park, Cupertino, ed altri.

Ye la 17ma di oktobro 1989, tertremo eventis en norda Kalifornia, proxim Santa Cruz. Ol esis severa, efektigante granda domajo; 63 homi mortis. La tertremo eventis dum notinda sportala evento en San Francisco (la 1989 World Series) e ne-multi voyajis sur la stradi, quo probable diminutis la nombro di morti. Multa transporto-sistemi faliis. Ol esis la unesma severa tertremo en Usa qua esis brodkastata sur TV, pro la prezenteso di TV-kameri por la sporto.

GeografioRedaktar

La maxim alta monto dil stato esas Monto Whitney, kun 4.421 metri di altitudo.

 
Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!

DemografioRedaktar

La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2011) La maxim granda urbi di Kalifornia (2011)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Los Angeles [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 3 976 322 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma San Diego [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 1 406 630 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma San Jose [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 1 025 350 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma San Francisco [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 870 887 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Fresno [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 522 053 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Sacramento [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 495 234 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Long Beach [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 470 130 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Oakland [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 420 005 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Bakersfield [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 376 380 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Anaheim [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 351 043 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
 
Los Angeles
 
San Diego
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|170px]]
San Jose
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|170px]]
San Francisco
Fonto: [3]


ReferiRedaktar

  1. (21ma di decembro 2017) California: Population estimates. Usana Kontado-Ministerio. URL vidita ye la 21ma di decembro 2017.
  2. John Markoff (17ma di aprilo 2009) - Searching for Silicon Valley - . Searching for Silicon Valley. The New York Times
  3. (7ma di mayo 2016) Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places: April 1, 2010 to July 1, 2015. US Census.


Stati di Usa

AlabamaAlaskaArizonaArkansasConnecticutDelawareFloridaGeorgiaHavayiIdahoIllinoisIndianaIowaKaliforniaKansasKentuckyKoloradoLouisianaMaineMarylandMassachusettsMichiganMinnesotaMississippiMissouriMontanaNebraskaNevadaNordal KarolinaNordal DakotaNova-HampshireNova-JerseyNova-MexikiaNova-YorkOhioOklahomaOregonPensilvaniaRhode IslandSudal KarolinaSudal DakotaTennesseeTexasUtahVermontVirginiaWashingtonWestal VirginiaWisconsinWyoming