Apertar la precipua menuo
Yemen
لجمهورية اليمنية
Al-Jumhūriyyah al-Yamaniyyah
Flag of Yemen.svg Emblem of Yemen.svg
Standardo di Yemen Blazono di Yemen
Nacionala himno:
(nacionala himno di Yemen)
LocationYemen.PNG
Urbi:
Chefurbo: Sanaa
· Habitanti: 3 937 451 (2012)
Precipua urbo: Sanaa
Lingui:
Oficala lingui: Araba
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Abdrabbuh Mansur Hadi
· Chefministro: Maeen Abdulmalik Saeed
Surfaco: (48ma granda)
· Totala: 527 968 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (51ma granda)
· Totala: 27 584 213 (2016)
· Denseso di habitantaro: 44,7 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Rial di Yemen
Veho-latero: dextre
ISO: YE
YEM
887
Reto-domeno: .ye*
Precipua religio: Islamo
Oficala retosituo: http://www.yemen.gov.ye/


Yemen esas lando en Azia, jacanta an la sudo dil Araba peninsulo. Lu havas kom vicini Saudi-Arabia norde, ed Oman este. Sude jacas Indiana oceano, e weste jacas Reda maro.

Bazala fakti pri Yemen.

Indexo

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Yemen

La relate fertila sulo ed adequata quanto di pluvo helpis sustenar stabila habitantaro en la regiono. Romani nomizis la regiono di la nuna Yemen Arabia Felix (Joyoza Arabia) pro la richeso produktita per lua komerco. Romana imperiestro Augustus Caesar esforcis konquestar la regiono, sensucese.

 
La Granda Moskeo di Sanaa, la maxim anciena de Yemen.

Islamana religio adportesis ad Yemen en 630. En 1517, la nordo di Yemen okupesis dal Otoman imperio. La regiono nedependanteskis del Otomani en 1918 ed, en 1962 ol divenis republiko kun nomo Araba Republiko Yemen, o Nord-Yemen. En 1967, Britaniani foriris Sud-Yemen qua adoptis komunista rejimo en 1970.

La diplomacala relati inter le du Yemen variis de pacoza til enemikala. En 1972, eventis milito inter la du landi, qua finis pos mediaco da Araba Ligo. Dum la paco-pakto establisesis ke riunigo di la du landi povus eventar. En 1978, Ali Abdullah Saleh asumis la povo en Nord-Yemen. En 1986 eventis interna milito en Sud-Yemen, qua produktis mili di morti. Lora Sud-Yemenana prezidanto Ali Nasser Muhammad fugis, pos ke lua politikala grupo perdis la milito.

Ye la 22ma di mayo 1990, l'anciena Sud-Yemen unionis kun Araba Republiko Yemen por formacar la nuna Yemen, kun Ali Abdullah Saleh kom prezidanto. En 1999 eventis l'unesma prezidantala elekti en Yemen, e Ali Abdullah Saleh ganis, per 96,2% ek la voti. En 2011, pos eventar revolucioni en Egiptia e Tunizia qui revokis diktatoresi, komencis protesti en Sanaa kontre modifiki en Yemenana konstituco, qui permisus la filiulo di Saleh heredar la povo. La protesti anke demandis la renunco di Saleh. En marto, policisti pafis kontre grupi favorebla a la demokratio, e mortigis plu kam 50 personi.

PolitikoRedaktar

Yemen esas republiko. Kom rezulto de Yemenana revoluciono di 2011 nova konstituco e nova elekti expektesis. Tamen la politikala situo divenis necerta pro la stato-stroko en 2014 e 2015 dal islamana grupo "Houthi". Le "Houthi" esas Shia-mohamedani de la nordo di Yemen qui rebeleskis en 2004, partoprenis en la revoluciono di 2011, e fine en 2014 revokis la prezidanto suportita da Saudi-Arabia, Abdrabbuh Mansur Hadi. La milito duras, e nun nek Abdrabbuh Mansur Hadi, nek Mohammed Ali al-Houthi kontrolas Yemen komplete.

Segun la konstituco adoptita en 1991 la prezidanto esas la chefo di stato. Lu elektesas dal Asemblitaro di Reprezentanti, qua havis 301 membri. La prezidanto selektas la chefministro, qua esas la chefo di guvernerio.

La parlamento havis du chambri: Shura (Senato) kun 111 membri, e la Chambro di reprezentanti kun 301 membri. Votado esis universala, ma nur Mohamedani evanta 18 yari o pluse povas elektesar.

GeografioRedaktar

Peizajo en Haaraz
 
Mapo di Yemen kun lua precipua urbi.
 
Tihamah, litoro di Yemen che reda maro.

Havanta 527 970 km² la surfaco di Yemen equivalas la de Kalifornia. Ol havas 1906 kilometri di litoro e 1746 kilometri di terala frontieri, di qui 288 km kun Oman e 1458 km kun Saudi-Arabia. Til 2000 la norda frontiero kun Saudi-Arabia restis nedefinita, pro la regiono kovresar dal Araba dezerto, qua impedas homala koloniigo.

On povas dividar la lando geografiale en quar regioni: plana litoro weste e sude (Tihāmah), montoza regioni weste, montoza regioni este, e la dezerto Rub' al Khali centre, este e norde de la lando. Tihāmah ("varma lando") formacas arida e plana rivo alonge Reda maro. Malgre l'arideso, l'existo di multa laguni formacas marshoza regiono, ube moskiti qui transmisas malario riproduktas su. Pro la granda vaporigo en ca regiono, la fluveti qui naskas en alta regioni nulatempe debushas an la maro. Tamen, en multa loki existas jaceyi di subtera aquo, qui permisas agrokultivo. Proxim la vilajo Madar, cirkume 50 km norde de Sanaa, trovesis pedo-marki de dinosauri, qui montras ke dum milion yari ante nun ca regiono esis marshoza.

 
Peizajo proxim Ta'izz.

La regiono Tihāmah finas abrupte an l'eskarpajo di westala monti. Ca regiono recevas la maxima pluvo-quanto de Araba peninsulo: en Ta'izz ol atingas 760 mm omnayare, ed en Ibb ol povas superirar 1.000 mm omnayare. La temperaturi esas alta dum dio, ma decensas rapide dum la nokto. Poke distanta de ta zono komencas l'alta planaji, kun altitudi qui superiras 2.000 metri. Ca regiono esas plu sika kam la westala montaro, tamen dum la maxim pluvoza yari ol recevas pluvo-quanto suficanta por agrokultivo. La maxim alta monto di Yemen esas Jabal an Nabi Shuayb, kun 3 666 metri di altitudo, an la frontiero kun Saudi-Arabia. Fine, la parto dil dezerto Rub' al Khali jacanta en Yemen esas min alta (infre 1.000 metri di altitudo) e preske nultempe recevas pluvi. Ol nur habitesas da beduini qui edukas kameli.

Multa insuli an Reda maro apartenas ad Yemen, exemple l'insul grupo Hanish e l'insuli Kamaram e Perin. Ank l'insulo Sokotra, an l'Araba maro, apartenas ad Yemen. Multa ek ta insuli havas volkanal origino, exemple l'insulo Jabal al-Tair, qua eruptis ye la 30ma di septembro 2007, pos 124-yara senaktiveso.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Yemen

DemografioRedaktar

 
Demografiala piramido di Yemen.
 
Moskeo Salah, en Sanaa.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Yemen havis 28 667 230 habitanti.[1] La maxim multa esas Arabi. Ank existas minoritati di Afrikan-Arabi, sudal Aziani ed Europani.[1] Cirkume 46% de la habitantaro evas min kam 18 yari, e 2,7% evas 65 yari o pluse. En 1950, Yemen havis 4,3 milion habitanti.[2]

L'oficala linguo di la lando esas Araba. Existas distinta linguo Sokotriana, parolata che Sokotra e vicina insuli. La linguo Mahri anke parolesas en estal Yemen.[1]

La religio kun maxima nombro di adepti esas islamo, praktikata da 99,1% de la habitantaro. Ol esas l'oficala religio di la lando. On kalkulas ke 65% esas Sunni e 35% esas Shi'a. Altra religii (inkluzite judaismo, kristanismo, Bahá'i ed hinduismo praktikesas da 0,9% de la habitantaro.[1]

La maxim populoza urbo esas la chefurbo, Sanaa. Altra importanta urbi esas Aden e Ta'izz.

KulturoRedaktar

Yemen planigas reduktar iliterateso a min kam 10% en 2025. Quankam Yemenana guvernerio furnisas gratuita eduko por tota pueri evante 6 til 15 yari, devanta frequeso ne esas obligata.

Futbalo esas la maxim populara sporto en lando.

Mondala heredajiRedaktar

 
Stalaktiti e stalagmiti che kaverno Halah, insulo Sokotra.

L'anciena urbo Sanaa, jacanta plu kam 2 000 metri di altitudo habitesis dum 2.500 yari, ed enskribesis kom Patrimonio Kulturala di la Homaro en 1986. L'anciena urbo Shibam enskribesis en 1982. Proxim la litoro di Reda maro, l'urbo Zariq enskribesis en 1993. Fine l'arkipelago Sokotra agnoskesis kom Mondala Patrimonio di la Homaro en 2008 pro lua richa biodiverseso.

ReferiRedaktar

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Middle East::Yemen - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 29ma di junio 2019.
  2. (29ma di decembro 2004) The General Census of Population 2004. Sabanews. URL vidita ye la 13ma di decembro 2013.