Sud-Korea
대한민국
大韓民國
Daehan Minguk
Flag of South Korea.svg Emblem of South Korea.svg
Standardo di Sud-Korea Blazono di Sud-Korea
Nacionala himno:
Aegukga
Locator map of South Korea2.svg
Urbi:
Chefurbo: Seoul
· Habitanti: 9 806 538 (2018)
Precipua urbo: Seoul
Lingui:
Oficala lingui: Koreana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Moon Jae-in
· Chefministro: Hwang Kyo-ahn
Surfaco: (108ma granda)
· Totala: 100 210 km²
· Aquo: 0,3 %
Habitanti: (24ma granda)
· Totala: 51 078 755[1] (2019)
Plusa informi:
Valuto: Won di Sud-Korea
Veho-latero: dextre
ISO: KR
KOR
410
Reto-domeno: .kr*
Precipua religio: sen religio 48%, kristanismo 40,8%, tradicionala religii 15,6%, Budismo 15,3%


Sud-Korea, longa formo Republiko Korea (Koreane Daehanminguk, 대한민국 , 大韓民國) esas mikra lando en Azia. Lua chef-urbo esas Seoul. La nomo "Korea" venas del anciena nomo dil stato Guryo/Kuryo(고려).

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Sud-Korea

On kredas ke l'unesma habitanti di Sud-Korea arivis cirkume 500 mil yari ante nun. Segun la tradiciono, Tangun fondis la dinastio Choson (anke konocata kom dinastio Gojoseon) en 2333 aK. Anciena Korea konsistis ek multa urbi-stati qui militis l'unu kontre l'altru.

 
Goguryeo esis un ek la tri rejii di Korea.

En 918, generalo Taejo Wang Geon fondis la rejio Goguryeo o Koryo (Koreane: 고려, Goryeo), origino di nuna nomo "Korea". Dum la 13ma yarcento Mongoli invadis e dominacis la peninsulo. Pos la falio di Mongola imperio eventis diversa politikala lukti, ed en 1392 Joseon-dinastio remplasis Koryo-dinastio. Joseon-rejio esis l'anciena nomo por Korea: Joseon to Daehan Jeguk.

De 1592 til 1598 Japoniani invadis Korea. Toyotomi Hideyoshi komandis armeo, e probis invadar Azia tra Korea, ma ekpulsesis kun la helpo di la dinastio Ming, de Chinia. Dum la yari 1620ma e 1630ma, Mandjuri invadis la regiono, ed anke konquestis tota Chinia.

Ye la 1ma di marto 1919, Korea nedependanteskis de Japonia, ma erste ye la 13ma di aprilo sam yaro lua unesma guvernerio lua guvernerio istalesis. Kande finis la Duesma mondomilito Japonia kapitulacis e cedis la regiono a Sovietiani ed Usani, qua okupis la nordo e la sudo di Korea, rispektive.

Sud-Korea establisesis ye la 15ma di agosto 1948. Ye la 25ma di junio 1950 Nord-Korea invadis Sud-Korea e komencis la Milito di Korea.

 Precipua artiklo: Milito di Korea

L'armistico en 1953 nulatempe signatita da Sud-Korea, establisis nemilitarigita zono cirkum l'originala frontiero. La du Korea ne signatis paco-pakto, e to rezultas ke la du landi duras teknikale en milito.

En 1960 eventis studentala rebeleso kontre la prezidanto Syngman Rhee. Pose komencis periodo di politikala nestabileso qua duris til la stato-stroko komandita da Park Chung-hee. Park guvernis til lua asasino en 1979. Dum lua guvernerio l'ekonomio di la lando kreskis forte. Pos lua morto, eventis politikal agiteso, pro omna chefi dil opozantaro, ante represita, decidar kandidateskar a la prezidanteso.

En 1980 eventis altra stato-stroko, komandita da generalo Chun Doo-hwan kontre la provizora prezidanto Choi Kyu-hah. Chun guvernis Sud-Korea despotale til 1987, kande intensa protesti pos la morto sub tormento di un studento obligis Roh Tae-woo, chefo di la partiso por Demokratiala Yusteso (DJP, de la prezidanto Chun Doo-Hwan), aceptar direta elekti prezidantala. Roh ganis l'elekto por mikra difero, kontre Kim Dae-jung e Kim Young-sam[2].

En 1988 Seoul sucese gastigis l'Olimpiala Ludi[3]. En julio 1997 l'Aziana Ekonomiala Krizo afektis lando, ma lando saneskis su ekonomio rapide. En 2002 la lando gastigis la Mondala Kupo di Futbalo kun Japonia. La du landi mantenis bona diplomacala relati, ma balde eventis disputo teritoriala pri l'insuleti Liancourt (Koreane Dokdo (독도) e Japoniane Takeshima (竹島/たけしま)).

En decembro 2012 Park Geun-hye, filiino dil diktatoro Park Chung-hee elektesis kom l'unesma prezidantino di la lando. El asumis povo la 25ma di februaro 2013.

PolitikoRedaktar

 
Parlamento di Sud-Korea.

La nuna konstituco di Sud-Korea adoptesis ye la 17ma di julio 1948. Segun ol, la lando esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato, chefo di guvernerio e chef-komandanto dil armeo. Lu elektesas dal populo por 5-yari. La chefa ministro nur esas la chefo dil ministraro, e selektesas dal prezidanto, kun final aprobo dal parlamento.

La parlamento (Nacional Asemblitaro) havas unika chambro kun 300 membri qui elektesas dal populo por 4 yari, di qui 253 elektesas en lokala distrikti, e la cetera 47 elektesas per proporcionala votado. Omna kandidati por la Nacional Asemblitaro mustas evar adminime 30 yari.

La judiciala povo inkluzas la Supra Korto e la Konstitucala Korto, regional apelo-korti, e lokala, distriktala e specaligata korti. La Supra Korto esas la maxim alta apelo-korto de la lando. Lua membri mustas evar adminime 40 yari, e praktikar kom advokati dum adminime 15 yari.

GeografioRedaktar

 
Mapo di Sud-Korea kun lua precipua urbi.

Sud Korea jacas sudo di Koreana peninsulo. Ol havas 238 km di frontiero kun Nord-Korea, en un nemilitarigita zono.

Lua klimato esas temperema kun 4 sezoni, e subisas l'efekti di monsono. La mezavalora temperaturo en Seoul en januaro (vintro) varias de -5 til -2,5°C. En julio (somero) la mezavalora temperaturo varias de 22,5° til 25 °C. L'insulo di Jeju, en sudo, esas plu varma kam la kontinento, ed en vintro lua minimala temperaturo atingas 2,5 °C pozitiva.

Urbi en KoreaRedaktar

La maxim granda urbi en Korea esas:

  • Seoul (서울특별시, 서울特別市)
  • Busan (부산광역시, 釜山廣域市)
  • Daegu (대구광역시, 大邱廣域市)
  • Gwangju (광주광역시, 光州廣域市)
  • Daejon (대전광역시, 大田廣域市)
  • Incheon (인천광역시, 仁天廣域市)
  • Ulsan (울산광역시, 蔚山廣域市)

Korea anke havas multa granda urbi:

Provinci di KoreaRedaktar

Korea esas dividita a non provinci (do (도, 道) en Koreana)

Insuli (do (도, 島) en Koreana)

En la nomi di la provinci, buk signifikas 'nordo' e nam signifikas 'sudo'.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Sud-Korea

Korea havas la kinesma maxim granda ekonomio di Azia. Sud-Korea esas un ek la 4 landi surnomizita Aziana Tigri.

DemografioRedaktar

 
Demografio di Sud-Korea, 1961-2003.
 
Katolika kirko en Jeondong.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Sud-Korea havis 51 418 097 habitanti.[4] La habitantaro esas homogenea.

L'oficala linguo di la lando esas Koreana. L'Angla docesas en la primara e sekundara skolala nivelo.[4] La koreana linguo skribesas kun propra literi (Hangul) qua developesis cirkume la 15ma yarcento.[5] La signi Chiniana (Hanja) e la latina alfabeto ank uzesas.

Segun religio, 19,7% de la habitantaro esas protestanti, Budismo praktikesas da 15,5%, katolikismo da 7,9%, e 56,9% praktikas nula religio. Kelka Konfuceista praktiki observesas.[4]

KulturoRedaktar

 
Aktori e direktisto de la filmo Paraziti.

La tradicionala kulturo di Sud-Korea influesas da Budhismo e Konfuceismo, ed esas same kam la kulturo di Nord-Korea. Tamen, la nuntempala kulturi de le du Korea evolucionis distingive pos la divido di la peninsulo, en 1945. La moderna kulturo Sud-Koreana esas videbla en televizionala noveli, cinemo, ed en lua pop-muziko. Pri cinemo, en 2019 la filmo Paraziti (Koreane: 기생충; Gisaengchung) ganis l'Ora Palmo (Palme d'Or) dum l'Internaciona Festivalo pri Cinemo en Cannes, e l'Oscar-premii pri la maxim bona direktisto, pri la maxim bona internaciona filmo, e pri la maxim bona originala historio.

Pos 1945, la muziko di Sud-Korea dividesas en du tipi: la tradicionala muziko (Hanguk Eumak) evolucionis dum yarcenti e havis importanta rolo en ceremonii ed en eventi. La moderna muziko, o K-pop, mixas elementi de la moderna pop-muziko kun folklorala muziko. Exempli pri grupi ed artisti di K-pop esas la bandi BTS, Blackpink, EXO e Twice, e la kantisto PSY. Altra jenri muzikala multe populara esas hip hop, R&B ed elektronikala muziko.

La moderna Koreana literaturo gradope evolucionis de la fino dil 19ma yarcento. En 1910 esis publikigita l'unesma kompleta tradukuro di la Biblo a Koreana linguo. Yen kelka Sud-Koreana skriptisti: Yi Mun-yol, Yong-Tae Min, Lee Cheong-jun e Park Gyeong-ri.

 
Pueri ed adulti praktikanti di taekwondo.

Taekwondo esas sporto developita en Korea. Dum la yari 1950ma e 1960ma developesis moderna reguli por praktikar ol. Depos la yaro 2000, ol divenis Olimpiala sporto. Altra lukto-sporti anke developesis en la peninsulo: hapkido, taekkyon, tangsudo, kuk sool won, soo bahk do e kumdo (skermo).

En 1905, basbalo komencis esar praktikata en Korea, e dum l'Olimpiala Ludi en Beijing, 2008, Sud-Koreana basbalo-esquado ganis l'ora medalio. Dum l'Olimpiala ludi, Sud-Koreani ofte obtenas bona rezulti pri arkpafado, tabloteniso, badminton, hokeo, lukto stilo libera, ed altri. En 2002, ensemble kun Japonia, la lando gastigis partii de la Mondala Kupo di Futbalo.

Lektez anke priRedaktar

ReferiRedaktar

  1. Population of Republic of Korea 2019. URL vidita ye la 28ma di aprilo 2019.
  2. Guiadelmundo.org.uy (2008). Corea del Sur - Historia.
  3. Internaciona Olimpiala Komitato. "Seoul - 1988".
  4. 4,0 4,1 4,2 East Asia::South Korea - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 28ma di aprilo 2019.
  5. (2010) Arte de Hangeul. Korea.net. Gobierno de Corea. URL vidita ye la 31ma di mayo 2010.