Bern
City of Berne.jpg
Kelk imaji pri Bern.
Berne-coat of arms.svg
Blazono
Lando: Flag of Switzerland.svg Suisia
Informo:
Latitudo: 46°57' N
Longitudo: 07°27' E
Altitudo: 542 m
Surfaco: 51,6 km²
Habitanti: 133 791[1] (2018)
Denseso di habitantaro: 2600 hab./km²
Horala zono: UTC+1
(UTC+2 dum somero)
Urbestro: Alec von Graffenried
Mapo:
Mapo di Bern
Oficala retosituo:
http://www.bern.ch
L'universitato di Bern, fondita en 1834.

Bern esas chef-urbo di Suisia. Segun statistiki de 2018, ol havis 133 791 habitanti[1]. Lua tota surfaco esas 51,6 km². Lua metropolala regiono havis 660 000 habitanti en 2000. La linguo oficala dil kantono Bern esas la Germana.

En 1983 lua historiala centro (Germane: Innere Stadt) deklaresis Mondala Patrimonio dil Homaro dal UNESKO. En 2010, l'urbo judikesis kom un ek la dek urbi del mondo kun maxim bona vivo-qualeso.[2] Bern gastigas universitato qua portas lua nomo, fondita en 1834 e la 3ma maxim granda universitato de Suisia. Segun statistiki, 39,2% ek la habitantaro dil urbo kompletigis ula universitato o fakultato.

Segun legendo, komto Berthold la 5ma povis konceptar la nomo dil urbo kande il jus trovis urso dum chasado. Do ilu decidis pri 'Urs-urbo' (Bär signifikas 'urso' en la Germana).

L'oficala linguo del urbo esas la Suisa varietato di la Germana.

HistorioRedaktar

 
Romana balneyi en Engehalbinsel.

L'unesma evidentaji pri homala kolonieti an la valo dil rivero Aaare evas de Neolitiko. Tamen, l'unesma kolonieto konocata kreesis en Engehalbinsel, norde de la nuna urbo. La kolonieto La Tène kreesis inter 300 aK e 200 aK, e fortifikesis dum la 2ma yarcento aK. Dum la Romana epoko, mikra kolonieto Galo-Romana (vicus) rifondesis an la sama loko.

Segun historiografio de la 14ma yarcento, l'urbo fondesis en 1191 da la familio Zähringer. En 1353 ol unionis kun altra 7 kantoni por formacar la Kunfederuro Suisa, qua duris de 1553 til 1481. Bern invadis e konquestis la kantono Aargau en 1415, e la kantono Vaud ed altra mikra teritorii en 1536. Do, ol divenis la maxim granda urbo-stato norde del Alpi. Dum la 18ma yarcento, ol inkluzis granda parto de la nuna kantono Bern e la kantono Vaud.

 
Bern en 1638.

L'urbo expansis adweste, en la limiti di la peninsulo kreita dal rivero Aaare. La turmo Zytglogge esis la limito dil urbo de 1191 til 1256, kande la turmo Käfigturm divenis lua nova limito, til 1345. Pose konstruktesis la turmo Christoffelturm, qua esis la limito dil urbo til 1622. Du nova fortifikuri konstruktesis por protekar la urbo dum la Milito di Triadek Yari.

Bern invadesis da Franca trupi en 1798, dum la Revolucionala Militi di Francia, kande ol perdis parto ek lua teritorii. Ol riprenis kontrolo dil alta regiono Oberland en 1802 e, pos la Kongreso di Wien, ol recevis kontrolo di la Franca-parolanta regiono Jura. Til 1979, kande la kantono Jura kreesis, la kantono Bern esis la maxim extensa de Suisia. Tamen, parto del anciena Jura (cirkume 540 km²) restas kontrolita dal kantono Bern, e formacas un ek lua 10 administrala regioni.

 
Bern en 1890.

Bern dvenis chef-urbo di la nuna federuro Suisa en 1848. Dum l'unesma mondomilito Suisia restis neutra, e kelka kongresi del Unesma Internacionalo e de la Duesma Internacionalo eventis che l'urbo. En 1914, l'urbo gastigis la Nacionala Expozo Suisa, qua lor recevis 3,2 milion viziteri, malgre l'eventi del unesma mondomilito en vicina landi.

Kulturala eventi florifis en la urbo dum la yari 1960ma. En mikra teatri, la teatraji de nuntempala skriptisti montresis. La kulturala centro por la yunaro Gaskessel inauguresis en 1971. Dum la komenco dil yari 1980ma eventis revolti, kelkafoye violentoza, di la yunaro en multa loki dil urbo. Dum la fino di la yardeko kreskis la konsumo di drogi, plu videbla en la parko Kleine Schanze.

En 1992 l'urbo elektis lua unesma Socialista urbestro, Klaus Baumgartner.

La habitantaro di Bern kreskis de cirkume 5.000 personi dum la 15ma yarcento til cirkume 12.000 personi en 1800, 60.000 personi en 1900, e plua kam 100 mil personi dum la yari 1920ma. Dum la yari 1960ma ol atingis 165.000 habitanti, e pos ta epoko ol diminutis, til cirkume 130.000 personi en 2000. En 2018, la kalkulita habitantaro esis 133 833 personi, di qui 34% esis stranjeri.

GeografioRedaktar

 
Un ek la ponti super la rivero Aare.
 
Mapo pri Bern.

Bern jacas an la samnoma platajo, weste de la geografiala centro di Suisia. Komence ol konstruktesis sur kolinoza peninsulo cirkondata dal rivero Aare, ma kreskis trans l'originala limiti del urbo. Multa ponti konstruktesis por permisar lua expanso.

La meteorologiala staciono maxim proxima jacas en l'urbo Zollikofen, distanta cirkume 5 km de la centro di Bern. La klimato dil urbo esas temperema oceanala (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -0,4°C, kontre ke la temperaturo en julio (somero) esas 18,3°C. La maxim varma temperaturo enrejistrita dum recenta yari esis 37°C en 2003. Temperaturi super 25°C enrejistresas mezavalore dum 40 dii, omnayare.

La mezavalora yarala pluvo-quanto en Bern esas 1059 mm, e la maxim pluvoza monato esas mayo, kun mezavalore 119 mm.

Panoramo pri Bern.

TransportoRedaktar

 
L'aeroportuo di Bern.
 
Staciono di tramveturi en Bern.

Bern havas 13 linei di suburbala treni, qui transportas cirkume 175 mil personi omnadie, e ligas ol a vicina urbi. De la centrala ferovoyala staciono dil urbo (Bahnhof Bern) departas treni qui ligas ol ad altra Suisa urbi, ed anke ad altra landi. Ol recevis 202 600 veheri omnadie en 2014. Existas funikularo longa de 106 metri, qua ligas la distrikto Marzili a Bundeshaus. Ol esas la 2ma maxim kurta funikularo de Europa, dop la funikularo di Zagreb.

La kompanio Städtische Verkehrsbetriebe Bern (SVB) administras 16 linei di autobusi, 3 linei di troleobusi e 5 linei di tranveturi, qui kovras tota urbo.[3] Pri internaciona transporto per autobusi existas linei qui ligas Bern ad altra urbi, nome en Germania, Bosnia e Herzegovina, e Kroatia.[3]

La chosei A1, A12 ed A6 ligas Bern ad altra Suisa ed exterlanda urbi. Multa ponti ligas la historiala quarteri an la peninsulo a la nova distrikti an l'opozanta rivo dil Aare.

L'aeroportuo di Bern jacas an la vicina urbo Belp, e recevas regionala flugi Europana. En 2016, 183 319 veheri uzis ol.

ReferiRedaktar

  1. 1,0 1,1 (23ma di septembro 2019) Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geburtsort und Staatsangehörigkeit (Germana). Swiss Federal Statistical Office - STAT-TAB.
  2. ''Quality of Living global city rankings – Mercer survey''. Mercer.com. URL vidita ye la 26ma di oktobro 2012.
  3. 3,0 3,1 Bus Bern, information about public bus service for visitors (Angla). URL vidita ye la 29ma di aprilo 2020.
Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kyiv · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb