Apertar la precipua menuo
Turkmenistan
Türkmenistan
Flag of Turkmenistan.svg Emblem of Turkmenistan.svg
Standardo di Turkmenistan Blazono di Turkmenistan
Nacionala himno:
Himno di Nedependanta e Neutrala Turkmenistan
LocationTurkmenistan.svg
Urbi:
Chefurbo: Ashgabat
· Habitanti: 573.924 (2005)
Precipua urbo: Ashgabat
Lingui:
Oficala lingui: Turkmena
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Gurbanguly Berdimuhamedow
Surfaco: (52ma granda)
· Totala: 488.100[1] km²
· Aquo: 4,9 %
Habitanti: (120ma granda)
· Totala: 5 411 012[1] (2018)
Plusa informi:
Valuto: Manat di Turkmenistan
Veho-latero: dextre
ISO: TM
TKM
795
Reto-domeno: .tm*
Precipua religio: videz:demografio
Oficala retosituo: http://www.turkmenistan.gov.tm/


Turkmenistan esas lando en central Azia qua divenis nedependanta pos la krulo di Sovietia. Ol havas frontieri kun Afganistan, Iran (Persia), Kazakstan, Uzbekistan ed esas senlitora, ma adjacas Kaspia.

Bazala fakti pri Turkmenistan.

Indexo

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Turkmenistan

Dum la 8ma yarcento aK, tribui Oghuz diplasis de Mongolia vers la teritorio di nuna Turkmenistan. Alexandros la Magna konquestis la regiono, lor aparteninta a Persian imperio, dum la 4ma yarcento aK. Segun legendo, ilu vizitis l'urbo Merv, fondita dum la 6ma yarcento aK dal populo Akemida, dum lua konquesto di Persia en 330 aK. Tamen, til nun ne trovesis pruvi pri ta vizito. Pos la morto di Alexandros lua imperio krulis e la regiono administresis da Seleucidi, Partiani e, pos la yaro 224 da Sasanidi, qui lor administris Persia.

Dum la fino dil 7ma e komenco dil 8ma yarcento, Arabi konquestis la regiono ed introduktis Mohamedana religio. La regiono divenis parto di Islamala Kalifio, e dividesis en du provinci, Mawara'un Nahr and Khorasan. Uthman ibn Affan konquestis Merv, qua divenis chefurbo di Khorasan. Dum la 13ma yarcento Mongoli komandita da Chingiz-kano konquestis la regiono. Pos la fino di Mongola imperio diversa autonoma stati aparis en la regiono.

Rusi atakas karavano di Turkmenistanani, en 1873.

Rusi komencis kontakti kun Turkmenistanani dum la 18ma yarcento. En 1894 Rusa imperio ja kontrolis la teritorio. Pos la Rusa revoluciono di 1917 Sovietia prenis kontrolo di la regiono. Dum Sovietian epoko, komencis l'exploto di petrolo e l'irigaco e kultivo di kotono en la regiono expansesis.

Turkmenistan nedependanteskis de Sovietia erste la 27ma di oktobro 1991. La sama yaro, Turkmenistan eniris la KNS.

L'ex-chefo di Republiko Socialista Sovietiana di Turkmenistan, Saparmurat Niyazov, restis en povo til lua morto ye la 21ma di decembro 2006. La sequanta yaro, en elekto eventita ye la 11ma di februaro, Gurbanguly Berdimuhamedow elektesis por sucedar ilu. Berdimuhamedow asumis la povo ye la 14ma di februaro 2007.

PolitikoRedaktar

Turkmenistan esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato, chefo di guvernerio e supra komandanto dil armei. En septembro 2008 la lando adoptis nova konstituco, qua augmentis la povo dil parlamento e permisis krear nova partisi. Lua texto modifikesis en 2016 por permisar senlimita rielekto dil prezidanto, e lua guvernisteso augmentesis de 5 til 7 yari.

La legifala povo konsistas ek unika chambro, l'Asemblitaro (Mejilis) kun 125 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari.

GeografioRedaktar

 Precipua artiklo: Geografio di Turkmenistan
Mapo di Turkmenistan kun lua precipua urbi.
Peizajo en la dezerto Karakum.

La totala areo di Turkmenistan amontas a 488 100 km², ed ol esas la 52ma maxim vasta lando del mondo. Lua surfaco esas poke min granda kam olta di Hispania e poke plu granda kam olta di Kalifornia, Usa. Plu kam 80% de lua surfaco konsistas ek la dezerto Karakum. Monto Aýrybaba, kun 3 139 metri di altitudo, esas lua maxim alta punto.

Lua klimato esas subtropikal arida, kun poka pluvo-quanto. Vintri esas kolda e sika, e la pluvi falas precipue de januaro til mayo. La mezavalora pluvo-quanto esas 200 mm omnayare. Existas mikra boski en l'alta zoni este e sude de lando.

La precipua fluvii esas Amu Daria, Atrak e Murgab. La lando ne havas oceanala litoro, tamen Kaspia unionesas per kanalo kun Nigra maro. Turkmenistan havas 1,768 km di litoro en Kaspia.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Turkmenistan

Turkmenistan havas la 4ma maxim granda jaceyo di naturala gaso del mondo. Ol esis la 10ma maxim granda produktero di kotono del mondo.

DemografioRedaktar

 
Demografio di Turkmenistan, de 1950 til 2009.
 
Kirko ortodoxa rusa en Mary.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Turkmenistan havis 5 411 012 habitanti.[1] La maxim multa (85%) esas Turkmenistanani. Uzbeki esis 5%, Rusi esis 4%, e 6% apartenis ad altra etnii en 2003.[1]

L'oficala linguo di la lando esas Turkmena, parolata da 72% de la habitantaro. Rusa parolesas da 12%, 9% parolas l'Uzbeka, e 7% parolas altra lingui.[1]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo: 89% de la habitantaro. Kristani Ortodoxa esas 9%, e 2% ne informis pri religio.[1]

La maxim populoza urbo di Turkmenistan esas la chefurbo, Ashgabat. Altra importana urbi esas Turkmenabat, Dashhowuz, e Mary.

KulturoRedaktar

 
Turkmena tapiso.

Dum la historio, Turkmeni esis precipue nomada populo, e kreis kavali e bovaro. Li ne formacis kohera naciono o kohera etniala grupo til la yari 1930ma, kande Yosif Stalin koaktis to eventar. Tradicionala Turkmena tapisi Yomut, produktata da Turkmena tribui, esas notora por lia qualeso e beleso.

Pri literaturo, du importanta poeti esas Magtymguly Pyragy e Mämmetweli Kemine. Multa jurnali e monatala revui publikigesas en Turkmena linguo. La lando havas sep kanali di televiziono per satelito.

La muziko folklorala di Turkmenistan simileskas la muziko de Khorasan, en Iran. Antee, le bakshy esas importanta muzikisti en Turkmenistanana socio. La fluti tuiduk esas multe uzata en tradicionala muziko.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Turkmenistan.

ReferiRedaktar

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 CIA. Central Azia::Turkmenistan - The World Factbook. URL vidita ye la 18ma di aprilo 2019.
Commons havas kontenajo relatante a: