Apertar la precipua menuo
Afganistan
د افغانستان اسلامي دول
Di Afganistan Islami Dawlat
دولت اسلامی افغانستا
Dowlat-e Eslami-Ye-Afghanistan
Flag of Afghanistan.svg Emblem of Afghanistan.svg
Standardo di Afganistan Blazono di Afganistan
Nacionala himno:
Milli Surood
Afghanistan in its region.svg
Urbi:
Chefurbo: Kabul
· Habitanti: 2,85 milion (metropolo) (2008)
Precipua urbo: Kabul
Lingui:
Oficala lingui: Pashtu, Persiana (dari)
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Ashraf Ghani
Surfaco: (41ma granda)
· Totala: 652 230[1] km²
· Aquo: Neglijebla %
Habitanti: (39ma granda)
· Totala: 35 688 822[2] (2019)
Plusa informi:
Valuto: Afgani
Veho-latero: dextre
ISO: AF
AFG
004
Reto-domeno: .af*
Precipua religio: islamo (98,1%)


Afganistan od Afgania esas stato senlitora en central Azia inter Iran, Pakistan, India, Chinia, Tajikistan, Uzbekistan e Turkmenistan.

Bazala fakti pri Afganistan.

HistorioRedaktar

 Precipua artiklo: Historio di Afganistan

Segun arkeologiala studii, homi ja habitis nuna Afganistan cirkume 50 000 yari ante nun. La regiono habitesis da populi Indo-Ariani, e dum yarcenti esis parto dil imperii Macedoniana, Mauryana (de India), Mughal, ed altri. Macedoni, komandita da Alexandros la Magna okupis la regiono dum la 4ma yarcento aK. Arabi komencis okupar la regiono en 642 ed introduktis Mohamedana religio. En 870 Kabul okupesis dal Arabi.

 
Habibullah Khan, emiro di Afganistan de 1901 til 1919.

Pos la morto di Nader Shah en 1747 la moderna stato di Afganistan establisesis. Afgani elektis Ahmad Shah Durrani lia chefo di stato. Judikata kom la fondinto di moderna Afghanistan,[1] Durrani konquestis teritorii de moderna Afganistan, Pakistan, la nuna Irakana provinci Khorasan e Kohistan, ed anke Delhi en India[3]. Ilu vinkis Indiana imperio Maratha.

En oktobro 1782 Durrani mortis pro naturala kauzi. Lua filiulo, Timur Sha sucedis ilu e transferis la chef-urbo dil rejio de Kandahar por Kabul.

Dum la 19ma yarcento Britaniani probis konquestar la regiono. De 1839 til 1842, e de 1870 til 1880 eventis Angla-Afgana militi. En la 6ma di oktobro 1879 Britaniani okupis Kabul, ed en julio 1880 li siejis Kandahar. La lando dividesis en influo-sferi Rusa e di Britaniana.

Ye la 19ma di agosto 1919 Afganistan divenis nedependanta de Unionita Rejio, kun rejulo Amanullah Khan kom monarko. La lando restis monarkio til 1973, kande Mohammed Daoud Khan komandis stato-stroko e proklamis la republiko.

De la 24ma di decembro 1979 til 1989 Afganistan okupesis da Sovietiana trupi. Kun la departo di Sovietiani en 1989, laika rejimo di Afganistan gradope perdis povo en la lando, note pos 1992, kande asumis nova guvernerio en Rusia. En 1994 10 000 personi mortis en Kabul kun atako di Mujahedini (Islamana soldati), armizita da NATO . En 1996 Taliban asumis povo en Afganistan e proklamis Islamala Emirio di Afganistan. En 2000 Taliban kontrolis preske 95% de la lando.

Pos l'atenti ye la 11ma di septembro 2001 Usa invadis Afganistan e la rejimo di Talibano finis, ma nova rejimo ne obtenis politika stabileso en tota lando. En decembro 2009 Usana prezidanto Barack Obama anuncis l'augmento di militarala impliko en la lando, e sendis plua 30 000 soldati dum periodo di 6 monati[4].

PolitikoRedaktar

 
La nova edifico dil Parlamento di Afganistan.
 
La prezidantala palaco (Arg).

Afganistan esas prezidantala islamala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari. La nuna prezidanto esas Ashraf Ghani, qua elektesis ye la 21ma di septembro 2014 ed asumis povo ye la 29ma di septembro sam yaro. La prezidanto havas du viceprezidanti e 25 ministri.

La Nacional Asemblajo havas du chambri. Wolesi Jirga, la basa chambro, havas 250 membri, qui elektesas por 5-yara periodo. Meshrano Jirga esas l'alta chambro e havas 102 membri, di qui 34 elektesas da distriktala konsilantari por 3 yari, altra 34 elektesas da provincala konsilantari por 4 yari, e l'altra 34 elektesas dal prezidanto por 5 yari. La nuna konstituco aprobesis en januaro 2004 e konsistas ek 160 artikli.

La maxim alta korto di la lando esas Stera Mahkama (supra korto). La prezidanto indikas lua membri, qui servas dum 10 yari.

GeografioRedaktar

 
Topografiala mapo di Afganistan.
 
Monto Noshaq

Jacante inter sudal e central Azia, Afganistan esas montoza lando senlitora. Lua maxim alta monto esas Noshaq, an la montaro Hindu Kush, kun 7 485 metri di altitudo.

La klimato esas kontinentala, kun kolda vintri e varma someri. En la regiono nomizita "koridoro Wakham", inter Tajikistan e Pakistan, en la nord-esto di la lando ed en Nuristan, la temperaturi povas falar til -15°C en januaro. Kontraste, en la basa regiono di Sistan adsud-weste, en Jalalabad adeste, ed en la plana regioni di Turkestan alonge la fluvio Amu, la temperaturi povas superirar 35°C en julio.

L'Afganiana teritorio subisas frequa ter-tremi, exemple ye la 31ma di mayo 1998 kande 4.000 personi perisis.

Quankam existas diversa fluvii en la lando, la klimato ordinare esas sika. Dum la vintro Afganistan recevas granda quanto di nivo, note en la montari Hindu Kush e Pamir.

EkonomioRedaktar

 Precipua artiklo: Ekonomio di Afganistan

DemografioRedaktar

Segun statistiki por 2017, Afganistan havis 35 688 822 habitanti[2]. La maxim multa esas de etnio Pashtun. Existas grupi di Tajiki, Uzbeki, ed altri.

L'oficala lingui di la lando esas Pashtun e Persiana (Dari). Plu kam 99% de la habitantaro esas Mohamedani.[1]

La maxim granda urbo, e l'unika kun plu kam 2 milion habitanti, esas Kabul. Altra importanta urbi esas Kandahar, Herat, e Mazar-e-Sharif. Nur 27,6% de la habitantaro esis urbala en 2017.[1]

KulturoRedaktar

 
Muzikisti en Farah, Afganistan.

La lando subisis militi depos la yari 1980ma, e dum la Talibanana rejimo la muziko subisis represo, do l'enrejistro di muziki de ta epoko esas poka. La rejimo Talibanana proskriptis muzikal instrumenti e publika spektakli. Multa muzikisti duris plear en urbi de vicina landi. Pakistanana urbi Peshawar, Karachi ed Islamabad divenis importanta centri por distributo di Afganistanana muziko. Kande la rejimo dil Talibani finis, Kabul, Herat e Mazar-i-Sharif itere divenis centri por muzikala distributo. Kansoni en la lingui Pashto e Dari esas multe populara, ma anke la kansoni de la filmi di Bollywood.

Kelka notora poeti en Afganiana kulturo esas Rumi, Khushal Khan Khattak, Rahman Baba, Massoud Nawabi, Nazo Tokhi, Ahmad Shaho Durrani, Al-Afghani, e Ghulam Muhammad Tarzi.

Kelka populara sporti en la lando esas kriketo, futbalo, basketbalo, buzkashi ed altri.

ReferiRedaktar

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 "The World Factbook". CIA. URL vidita ye la 13ma di mayo 2018.
  2. 2,0 2,1 Population of Afghanistan 2019 (en Angla). URL vidita ye la 20ma di aprilo 2019.
  3. Friedrich Engels (1857). “Afghanistan”.
  4. Obama to announce war strategy Associated Press. 1ma di decembro 2009
Commons havas kontenajo relatante a: