Diferi inter la revizi di Nederlando

1 044 bitokojn aldonis ,  antaŭ 4 monatoj
kelka modifikuri + texto, imajo
(kelka modifikuri + texto, imajo)
{{Landi
| Nomo = Nederlando
| Lokala_nomo = Koninkrijk der Nederlanden
| Flago = Flag_of_the Netherlands.svg
| Blazono = = Royal Coat of Arms of the Netherlands.svg
| Imajo_mapo = Location Netherlands EU Europe.png
| Chefurbo = [[Amsterdam]]
| Habitanti_chefurbo = {{formatnum:859732}} (2018)
| Precipua_urbo = [[Amsterdam]]
| Oficala_lingui = [[Nederlandana linguo|Nederlandana]], [[Friziana linguo|Friziana]], [[Papiamento]] (en [[Bonaire]]), [[Angla linguo|Angla]] (en [[Sint Eustatius]] e [[Saba]])
| Guvernerio = [[Monarkio]]
| Nomo_listo_chefo_stato = Listo pri monarki di Nederlando
| Titulo_chefo_stato = Rejo
| Chefo_di_stato = [[Willem-Alexander di Nederlando|Willem-Alexander]]
| Nomo_listo_chefo_guverno = Listo pri chefministri di Nederlando
| Titulo_chefo_guverno = Chefministro
| chefo_guverno = [[Mark Rutte]]
| Surfaco = {{formatnum:41526}}
| Rango_surfaco = 135
| Surfaco_aquo = 18,41
| Habitanti = {{formatnum:17084719}}
| Rango_habitanti = 61
| Yaro = 2017
| Denseso di habitantaro = 411,3
| Reto_kodexo = .nl
| Nomo_himno = ''[[Wilhelmus|Het Wilhelmus]]''
| Pekunio = [[Euro]]
| Religii = = [[Kristanismo]] (historiale precipue [[protestantismo]])
}}
'''Nederlando''' esas lando en westal [[Europa]]. LuOl havas kom vicini [[Germania]] este e [[Belgia]] sude. Norde e weste jacas [[Norda Maro]].
 
Ol esas [[konstitucala monarkio]] e parlamentala demokratio. Lua duchambra parlamento esas la ''Staten-Generaal'', havanta remarkinda egala reprezentado di partisi. La nuna rejo esas rejulo Willem-Alexander. Olua oficala linguo es laesas Nederlandana.
 
Nederlando esas membrostato dil [[Europana Uniono]], [[NATO]], [[Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo|OKED]], [[MOK]], e signatis la [[protokolo di Kyoto]]. Kune [[Belgia]] e [[Luxemburgia]] olapartenas facasal parto de l'ekonomiala regiono [[Benelux]].
 
'''Bazala fakti pri Nederlando:'''
== Historio ==
{{PA|Historio di Nederlando}}
Dum la rejioregno di [[Karolus la 5ma di Germania e 1ma di Hispania|Karolus la 5ma di Germania]] la regiono di nuna Nederlando divenis parto de la 17 Provinci, quaqui inkluzis la nuna [[Belgia]] e [[Luxemburgia]]. En [[1579]], la nordo di la regiono unionis e formacis l'[[Uniono di Utrecht]], kontrato pri reciproka defenso kontre [[Hispania]]n armeo.
 
Ye la [[26ma di julio]] [[1581]] la provinci qui formacis la nuna Nederlando deklaris nedependonedependanteskis, revokis oficale lalora rejulo [[Felipe la 2ma di Hispania|Felipe la 2ma]] ed adoptis la [[republiko]], qua duris til [[1795]]. Felipe, filiulo di Karolus la 5ma, ne aceptis la nedependo, e komencis milito qua duris til [[1648]].
 
[[Arkivo:Dutch_Empire35.PNG|thumb|left|260px|Nederlandana koloniala imperio. En verda klara, teritorii qui apartenis od administresis da [[Nederlandana Est-India-Kompanio]]. EnVerde verda obskuraobskure, teritorii qui apartenis od administresis da Nederlandana West-India-Kompanio. Flave, teritorii okupita dum la [[19ma yarcento]].]]
Nederlandana kolonial imperio komencis kreskar dum la [[17ma yarcento]]. En [[1614]], Nederlandani fondis Nieuw Amsterdam, en la sudo dil insulo [[Manhattan]] - nune [[New-York]]. En [[Sudafrika]], Nederlandani establisis sukolonio en [[1652]]. Cirkume [[1650]] Nederlandani posedis aproxime {{formatnum:16000}} komercala navi<ref>[http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display_printable.cfm?HHID=682 The middle colonies] Digital History</ref>, e lua habitantaro kreskis de 1,5 til 2 milion habitanti. Multa ekonomiala historiisti konsiderasjudikas Nederlando kom la bersilo di la moderna [[kapitalismo]]. En [[Amsterdam]] fondesis l'unesma [[borso]] dil mondo.
 
Ye la [[19ma di januaro]] [[1795]], un dio pos ke lalota princo [[Willem la 5ma di Orange]] fugis vers [[Anglia]], la [[republiko di Batavia]] proklamesis, simile a [[Francia|Franca republiko]], e duris til la [[5ma di junio]] [[1806]]. De [[1806]] til [[1810]] [[Napoleon Bonaparte]] establisis la [[Rejio di Holando]] kom marioneta stato, kontrolita da sua fratulo [[Louis Bonaparte]]. En 1810 Napoleon enkorpigis Holando a Franca imperio. L'enkorpigo duris til [[1813]].
 
[[Arkivo:1815-VerenigdKoninkrijkNederlanden-en.svg|thumb|250px|left|La provinci dil [[Unionita Rejio di Nederlando]] (1815-1830)]]
En [[1815]] la [[Kongreso di Wien]] establisis l'[[Unionita Rejio di Nederlando]], expansita sude por kontrolar la nuna [[Belgia]] e [[Luxemburgia]]. En [[1830]] Belgi revoltis e deklaris nedependo. En [[1890]] l'uniono kun Luxemburgia cesis.
 
DumMalgre [[Unesma mondomilito]], quankamke Nederlando restisdeklaris su neutra dum l'[[unesma mondomilioto]], la lando esis forte volvita en la milito<ref>Abbenhuis, Maartje M. The Art of Staying Neutral. Amsterdam: Amsterdam UP, 2006.</ref>. [[Germana imperio|Germani]] projetis invadar la lando, ma la generalo [[Helmuth Johann Ludwig von Moltke]] abortis icaca plano. Nederlando furnisis vari a Germania til Britaniana blokuso en [[1916]].
 
[[Arkivo:Rotterdam,_Laurenskerk,_na_bombardement_van_mei_1940.jpg|thumb|250px|[[Rotterdam]] pos bombardo da Germanian ''Luftwaffe''.]]
Ye la [[10ma di mayo]] [[1940]] dum la [[Duesma mondomilito]], [[Nacional-socialista Germania]] invadis Nederlando por atakar [[Francia]]. Ye la [[14ma di mayo]] Nederlando kapitulacis. Dum Germana okupeso, cirkume 100.000 mil [[judo|judi]] transportesis vers [[koncentreyo|koncentreyi]] en Germania, [[Polonia]] e [[Chekoslovakia]], inkluzite juda puerino [[Anne Frank]]. Nur 876 transvivis til finar la milito.
 
La lando esis un ek la fondinti di [[Benelux]] (ekonomiala pakto kun [[Belgia]] e [[Luxemburgia]]) en [[1944]], e pose esis un ek la sis fondinti di la [[Komunitato Europana pri Karbono e Stalo]] en [[1951]], e pose del [[Europana Ekonomiala Komunitato]], embriono di la nuna [[Europana Uniono]]. Nederlando ank esis un ek la 12 fondinti di [[NATO]], ye la [[4ma di aprilo]] [[1949]]. Dum la [[yari1960a 1960mayari|1960a]] e [[yari1970a 1970ma|1970mayari]], eventis multa sociala transformi: yuni, notenome studenti, refuzis tradicional [[etiko]] ed avancis en sociala temi, exemple yuri por la mulieri, [[sexualeso]], [[desarmizo]] ed ekologiala temi.
 
[[Arkivo:Koningin Beatrix in Vries.jpg|thumb|250px|[[Beatrix di Nederlando|Rejino Beatrix]].]]
Ye la [[30ma di aprilo]] [[1980]] rejino [[Juliana di Nederlando|Juliana]] abdikis, e lua filiino [[Beatrix la 1ma di Nederlando|Beatrix]] asumis la krono. Dum lua regno signatesis la [[kontrato di Maastrich]], qua kreis l'[[Europana Uniono]] ye la [[1ma di januaro]] [[1993]].
 
Longatempe la politiko en Nederlando dominacesis da partisi Kristana-Demokratiala partisiDemokrata, qui guvernis la lando de la [[yari1910a 1910mayari]]. To chanjesis en [[1994]], kande social-demokrati e liberali formacis la nomizita "purpurea ministraro", qua guvernis til [[2002]]. Ye la [[6ma di mayo]] taca yaro asasinesis [[Pym Fortuyn]], populisto di dextra qua esis kontre l'eniro di enmigranti, asasinesis. Lua partiso divenis importanta pos l'elekti, ma l'interna disputi interne la partiso flebeskis ol dum la sequanta elekto.
 
Ye la [[10ma di oktobro]] [[2010]] [[Nederlandan Antili]] desaparis. Kom rezulto di plebiciti, [[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] e [[Saba]] decidis enkorpigar su a Nederlando esante specala municipi, kontre ke [[Aruba]], [[Sint Maarten]] e [[Kuracao]] votis por divenar suverena monarkii en la rejio di Nederlando.
 
== Politiko ==
[[Arkivo:Willem-Alexander_(Royal_Wedding_in_Stockholm,_2010)_cropped.jpg|thumb|190px|Rejulo [[Willem-Alexander di Nederlando|Willem-Alexander]].]]
[[Arkivo:Den_Haag_Binnenhof.jpg|thumb|left|220px|''Binnenhof'', sideyo dil duchambrozaduchambra parlamento di Nederlando, ed oficeyo dil chefministro.]]
Nederlando esas [[konstitucala monarkio]]. La chefo dil stato esas la rejo, nune [[Willem-Alexander di Nederlando|Willem-Alexander]]. La [[chefo di guvernerio]] esas la [[chefministro]], nune [[Mark Rutte]]. La parlamento havas du chambri: la Domo di Reprezenteri kun 150 membri qui elektesas dal populo por 4 yari, e la [[Senato]] kun 75 membri qui elektesas dal membri de lokala legifanta asemblitari.
 
La [[judiciala povo]] konsistas ek 11 distriktala korti, 4 apelo-korti, tri administrala apelo-korti e la Supra Korto. La judiciisti nominesas da la guvernerio por dumviva ofico-tempo, ma mustas retretar evante 70 yari.
 
La [[Konstitucokonstituco]] di la lando skribesis en [[1815]] e subisised revizoemendesis en [[1848]] por institucar [[parlamentala demokratio]]. Recente, granda parto di lua texto modifikesis en [[1993]]. Super lua texto, por enkorpigar [[Aruba]], [[Sint Maarten]] e [[Kuracao]], existas la Statuto dil Rejio di Nederlando.
 
De longa tempo, la lando havas tradiciono di sociala tolero. Dum la [[18ma yarcento]], kande [[protestantismo]] esis l'oficala religio, [[katolikismo]] e [[judaismo]] toleresis. NuneNun, la lando judikesas kom un ek la maxim liberala del mondo pri [[aborto]], yuri por [[homosexualo|homosexuali]], uzajo di drogi, ed altra sociala temi.
 
=== Politikala subdividuro ===
Nederlando subdividesas en 12 provinci, singla ek li kun luasua propra guberniestro. La provinci esas:
 
{| width="100%" align="center"
L'Europana teritorio di Nederlando jacas inter la [[latitudo|latitudi]] 50° e 54° N, e la [[longitudo|longitudi]] 3° e 8°W. Ol dividesas da 3 fluvii en du regioni: [[Rheno]] e du ek lua branchi, [[fluvio Waal|Waal]] e [[fluvio Meuse|Meuse]]. La sudo di Nederlando esas granda fluviala delto. Vasta regioni di Nederlando jacas sub la [[marala nivelo]].
 
La dominacanta [[vento]] en Nederlando suflas de sudwesto. To rezultas en moderema [[marala klimato]], kun kolda someri, moderema venti, e [[humideso]] ofte alta. To eventas nome en la litoro, ube la [[temperaturo|temperaturi]] povas esar 10°C plu alta kam en la regioni doplanda, sud-este de la lando. Konjelanta temperaturi (infre 0°C) ordinare eventas de la duimo di novembro til la fino di marto. Povas [[nivo|nivar]] de novembro til aprilo, plu rare de oktobro til mayo.
 
[[Karibia|Karibiana insuli]] ([[Bonaire]], [[Saba]] e [[Sint Eustatius]]) esas specala komoni de Nederlando. Lua [[klimato]] esas [[Tropikala klimato|tropikala]], varma dum tota yaro. Dum [[somero]], [[uragano|uragani]] povas frapar Saba e Sint Eustatius.
 
== Demografio ==
[[Arkivo:Netherlands population.svg|thumb|320px|Habitantaro di Nederlando, 1960 til 2015.]]
[[Arkivo:Amsterdam Westerkerk 06.jpg|thumb|left|320px|''Westkerk'', [[Kalvinismo|Kalvinista]] kirko en [[Amsterdam]].]]
Segun statistiki de ''The World Factbook'' por julio 2018, Nederlando havis {{formatnum:17151228}} habitanti.<ref name=CIA>{{cite web|title= Europe::Netherlands|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html |publisher=CIA|accessdate=6ma di januaro 2019}}</ref>. Ol esas la 11ma maxim populoza lando di [[Europa]]. Lua [[denseso di habitantaro]] (411,3 habitanti/km²) esas un ek la maxim granda del mondo. Cirkume 7,6 milion personi habitas l'ekonomiala regiono koncita kom ''Randstat'', qua extensas su tra la provinci [[Norda Holando]], [[Suda Holando]], [[Provinco di Utrecht|Utrecht]] e [[Flevoland]].
 
La maxim multa habitanti - 80,9% - esas Nederlandani. Altra grupi esas [[Indonezia]]ni (2,4%), [[Germania|Germani]] (2,4%), [[Turkia|Turki]] (2%) ed altri. Plu kam 99% de lua habitantaro savas lektar e skribar.
 
Til la fino dil [[20ma yarcento]], la maxim multa habitanti esis adepti de religii [[Kristanismo|kristana]]. Tamen, segun statistiki de 2015, 50,1% ek la habitantaro deklaris havar nula [[religio]]. Kristani esis 43,8% ek la habitantaro, esante 23,7% katoliki, 15,5% adepti de la Protestanta eklezio di Nederlando, e 4,5% altra kristani. Mohamedani esis 4,9%, e 1,2% praktikis altra religii.<ref>{{cite book|last1=Schmeets|first1=Hans|last2=Mensvoort|first2=Carly van|title=Religieuze betrokkenheid van bevolkingsgroepen, 2010–2014|date=2011|publisher=Centraal Bureau voor der Statistiek|url=http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/C3344AD7-8513-45AE-BB16-D1B277FE34BA/0/2015BT11religieuzebetrokkenheidvanbevolkingsgroepen20102014.pdf}}</ref>
 
[[Nederlandana linguo|Nederlandana]] parolesas da la maxim multa habitanti. [[Friziana linguo|Friziana]] parolesas en [[Frizia]], ube ank esas oficala.
 
=== Muziko ===
[[Arkivo:Popgroep Shocking Blue gaf persconferentie in verband met succes van plaat Ve, Bestanddeelnr 923-1956.jpg|thumb|250px280px|[[Shocking Blue]].]]
[[Arkivo:2U_Live_Photo_NEWCUT.jpg|thumb|left|250px280px|[[2 Unlimited]].]]
La lando havas multopla muzikala tradicioni. Sua precipua folklorala jenro esas ''Levenslied'', "la muziko di la vivo". Ta muziki havas simpla melodii e ritmi, e lua temi ordinare esas amo, morto e soleso. Nuntempala [[rock]] e [[pop]] aparis dum la [[yari 1960ma]], kun forta influo de [[Usa]] ed [[Unionita Rejio]]. Dum la yari 1960ma e 1970ma la muziki maxim-multa-kaze kompozesis en Angla linguo. Bandi nome [[Shocking Blue]] (kun lua kansono ''Venus''), Golden Earring e [[Focus (bando)|Focus]] atingis internaciona suceso.
 
Dum la [[yari1990a 1990mayari]] Nederlandana e BelgianaBelga ''House''-muziko kunfuzis en la projeto [[2 Unlimited]], qua vendis plu kam 18 milion kopiuri de lua muziki. Pos la yari 1990ma1990a, Nederlandana [[disk-jokeo|disk-jokei]], exemple [[Armin van Buuren]], [[Tiësto]], Hardwell, [[Sander van Doorn]] ed [[Afrojack]], obtenis granda internaciona suceso.
 
Pri klasika muziko, [[Louis Andriessen]] judikesas kom un ek la maxim bona kompozisti vivanta. [[Janine Jansen]] ed [[André Rieu]] esas eminenta violinisti. [[Lavinia Meijer]] esas notora [[harpo|harpisto]]. En [[2012]] el lansis [[CD]] kun muziki de [[Philip Glass]] transskribita por harpo, kun la propra aprobo da Philip Glass.<ref>[http://www.allmusic.com/album/philip-glass-metamorphosis-the-hours-mw0002435025 Lavinia Meijer - Philip Glass : Metamorphosis & The Hours], Allmusic.com</ref> La koncertodomo ''Concertgebouw'' esas domo por la Rejala Simfiniala Orkestro (''Koninklijk Concertgebouworkest''), konsiderata un ek la maxim bona orkestri del mondo.
 
La muziko de [[Aruba]] e de l'anciena [[Nederlandan Antili]] mixas Afrikana, nativa e Nederlandana elementi ed esas simila a la muziki de altra Karibiana insuli, exemple [[Barbados]], [[Martinik]], [[Trinidad e Tobago]] e [[Guadelupa]]. [[Surinam]], ex-Nederlandana kolonio en Sud-Amerika, exportacis la jenro ''kaseko'' a l'insuli. En [[Kuracao]] kreesis muzikala jenro konocitakonocata kom ''tumba''.
 
=== Sporto ===
[[Arkivo:NED-DEN_Euro_2012_(10).jpg|thumb|220px320px|Nederlandana futbalistiFutbalisti [[Arjen Robben]] e [[Robin van Persie]] ludasludanta por NederlandanaNederlandan esquado en 2012.]]
Cirkume 4.,5 milioni ek la 16.,8 milion habitanti di Nederlando registragesas en un ek la 35.000 mil sportala klubi di Nederlandola lando. Cirkume 2/3 de lua habitantaro evanteevanta 15 til 75 yari praktikas sporti omna semani.<ref>{{cite web|author=ned.univie.ac.at|language={{nl}}|title=Sport in Nederland |url=http://s2.ned.univie.ac.at/NoN/landeskunde/nl/h11/index.htm}}</ref> [[Futbalo]] esas la maxim populara sporto, ante ''hockey'' en la feldo e [[volebalo]]. [[Teniso]], [[gimnastiko]] e [[golfo]] esas la maxim populara individuala sporti.<ref>{{cite web|url= http://www.sport.nl/content/nieuwsartikelen/nocnsf/223198?channel=nocnsf |title=Ledental sportbonden opnieuw gestegen |author=sport.nl. |date=24ma di julio 2006}}</ref>
 
== Extera ligili ==
88 951

redakturi