Diferi inter la revizi di Indo-Europana linguaro

23 bitokojn forigis ,  antaŭ 1 jaro
kelka korektiguri
(Balta=>Baltika)
(kelka korektiguri)
|}
[[Arkivo:IndoEuropeanTree.svg|thumb|300px|Indo-Europana linguaro]]
'''Indo-Europana linguaro''' esas la maxim bone studiitastudiata [[linguaro|linguaro-grupo]] del mondo. Indo-Europana lingui parolesas originale inter [[Atlantiko]] ed [[India]], ma kun la migrado di homi, ol expansis preske a tota mondo.
 
== Identigo dil familioFamilio-identigo ==
L'unesma hipotezo pri l'existo di linguistikala familio Indo-Europana linguistika familio propozesis endum la duesma duimo dil 18ma yarcento dal Britaniana filologo William Jones, qua vidistrovis similesi inter quar ek la maxim anciena konocata lingui: Sanskrita, Latina, Greka e Persiana. [[Franz Bopp]] apogis ica hipotezo kande komparis sistemale ca lingui kun altri, e trovis diversa kognati. Dum la 19ma yarcento, ciencisti nomesis ca lingi kom 'familio Indo-Germana'. Pose la nomo chanjesis e la familio di lingui rinomezis 'Indo-Europana' (ecepte en la [[Germana linguo|Germana]], qua duras uzarnomizar la nomoli ''Indogermanische Sprachen''). Bona exemplo pri konekto inter l'Indo-Europana idiomi esas la simileso inter Sanskrita e l'anciena dialekti del Lituaniana.
 
L'ancestrala komuna linguo nominesas "prim-Indoeuropana". Existas deskonkordo pri la geografiala punto ube ol originesis (''[[Urheimat]]''), esanta la precipua propozita loki Kurgal, en ([[Armenia]]), la sudosud-esto di Ukrania, India ood Iran la precipua propozita loki.
{{specala revizo}}
L'ancestrala komuna linguo nominesas "prim-Indoeuropana". Existas deskonkordo pri la geografiala punto ube ol originesis (''[[Urheimat]]''), esanta Kurgal ([[Armenia]]), la sudo-esto di Ukrania, India o Iran la precipua propozita loki.
 
Ica linguaro konsistas ek la sequanta grupi di lingui: Albaniana, Armeniana, Baltika, Kelta, Slava, Germana, Greka, Indo-IranaIranana ed Itala (qua inkluzas la Latina e la Latinida lingui). Ol existasExistas du altra familii, hodienun desaparitadesaparinta: l'AnatoliaAnatoliana e la TokariaTokariana. EkDe la duesma duonoduimo dil 19ma18ma yarcento, e dum l'omnatota la 19ma yarcento, la historiala linguistiko e la novo-gramatiko intencisprobis rekoliar suficanta datiatesti por desmostrarpruvar ke ta konjuntoensemblo di lingui esisapartenas parto diad unika familio.
 
{{specala revizo}}
La dokumenti dil Sanskrita e la Klasika GrekianaGreka (la maxim anciena di l'Indo-Europana lingui ecepte la Hitita, qua lore ne esas dechifrita) prizentas karakteristikala formi di l'Indo-Europana lingui, qua demonstras l'existado di komuna matrala linguo. La rilati inter la Sanskrita, la Klasika GrekianaGreka e la Latina kolacionabis komence la 19ma yarcento.
 
Altralatere, la gramatikisti di India elaboris sistematala klasifiko di l'elementi qua konstitucis antique la Sanskrita. La studio realizita en India kompletesis lun altra sistematika e kompartaiva studio dil fonetika e gramatika sistemi di l'Europana lingui.
La konkluzo di ta eforco esis la stablizado di l'existado dil pre-Indo-Eruopana, komuna matrala linguo dil studiita lingui, kreinta rikonstruktado dil fonetika e gramatika traiti ke ta devus havar. L'Indo-Europana esas, do, rikonstruktita linguo datida dil 3000 aK ja ke en 2000 aK trovesas diferencala traiti inter lingui naskita ek ol.
 
Ordinare, Indo-Europana lingui montras progresiva perdo di flexiono. La pre-Indo-Europana esis tre flexiva linguo, kam altra klasika lingui kam la Sanskrita, l'Avestika e la GrekianaGreka. Moderna lingui, ess plu analitika, qualeexemple l'AnglianaAngla, la Franca e la Persiana, uzanta komplementi kun preposicioni ed auxiliara verbi vice nominala deklinado e verbala konjugado.
 
La perdo dil flexiva elemeni esabus la rezulto di longa procedo qua kondukti al perdo di finala silabi dil paroli; tale, multe dil Indo-Europana esis plu breva kam ta dil pre-Indo-Europana. Ultre, en altra lingui developabis nova gramatikala proceduri e havabis numeroza chanji di signifiko en ula konkreta paroli.
== Komuna karakteristiki ==
[[Arkivo:Indo-European branches map.png|thumb|300px|L'aproximant aktuala distributado dil branchi di l'Indo-Europana linguaro en lia patrii en Europa e Azia:
{{legendo|#FFD800|[[GrekianaGreka linguo|GrekianaGreka]]}}
{{legendo|#7F6A00|[[Indo-IranaIranana lingui|Indo-Irana]]}}
{{legendo|#00269F|[[Italika lingui|Italika]] (inkluzas [[Latinida linguo|Latinida]])}}
{{legendo|#FFAA00|[[Kelta lingui|Kelta]]}}
* Morfo-sintaxe, li esas di tipo nominativo-akuzativo.
* Gramatikala kategorio di numero markas obligate en nomi, pronomi ed en personala formi dil verbo. La majoritato di lingui nur distingas singularo e pluralo, quankam ula lingui havas anke dualo.
* La maxim multa Indo-Europana lingui havas kelka distingi segun gramatikala genero, quankam ulakelka lingui, qualeexemple l'AnglianaAngla, restriktas ta distingo al personala pronomi ed en altra lingui, qualeexemple l'Armeniana, gramatikala genero distingi disaparis komplete.
 
== Gramatikala numero ==
La Sanskrita, la Latina e la Klasika GrekianaGreka distingis tri gramatikala generi: maskulina, femenina e neutra. Quankam multa Indo-Europana lingui plu moderna perdabis ula di ta generi; en Latinida lingui, moderna Kelta lingui e Baltika lingui, neutra genero asimilis al maskulino o femenino. En la Nederlandana e la Skandinava lingui, la femenina disaparis, mantenanta oposado inter maskulino e neutro. En l'Angliana, la distingo di genero nun existas en la pronomi di triesma persono di singularo, quankam en l'ancien Angliana genero anke existis en demonstrativi ed en l'artiklo. Ula moderna lingui, kam l'Armeniana, perdis komplete genero-distingo tanta en la nomi kam en la pronomi. En multa moderna Irania linguis existas nun du generi: en moderna Persiano, nun existas distingo inter humana e ne-humana genero ed en Pashto inter maskulino e femenino. Anke multa lingui di India perdis unu dil tri generi existanta en Sanskrito, Hindi e Urdu distingas inter maskulino e femenino, e perdis la neutra formo. En la Bengalana, la distingo di genero ne existas o morfologie ne esas produktiva, quankam existas resti en lexiko.
 
La numero di generi en pre-Indo-Europana ne esas konocata, nam Anatolia lingui distingas inter animata e ne-animata generi en adjektivo. Rodríguez Adrados proposabis ke ta distingo esas la maxim anciena e ke due aparis en l'altra branchi anke la femenina genero.
La maxim anciena Indo-Europana lingui di omna branchi dil familio esas flexiva lingui kun sistemo di 5 a 8 morfologiala kazi. La numero de kazi dil pre-Indo-Europana esas diskutita nam ne esas klara ke la maxim sistemo di kazi kun nominativo, vokativo, akuzativo, genitivo, dativo, ablativo, lokativo ed instrumentala ke on trovas en Sanskrito esas la maxim anciena rekonstruebla etapo dil linguo. Fakte, ul autori argumentas ke existas resti di pre-pra-Indo-Europana ne-flexiva antea al pre-Indo-Europana komuna.
 
Multa moderna Indo-Europana lingui, quankam, perdabis granda parto dil kazo-sistemo e konjugacio qua karakterigis la maxim anciena Indo-Europana lingui. Do, inter Latinida lingui, idi di Latino, nun la Rumaniana konservas reducita sistemo di kazi. Germana lingui anke reduktis la numero di kazi kun distintiva formi, desaparanta komplete en l'Angliana la marki di kazo dil sustantivo. Indo-Iraniana lingui anke havis redukto dil kazi ed la hindi e l'urdu havas tri kazi: nominativo, vokativo ed oblikuo o prepozicionalo. Simila situeso existas en multa iraniana lingui, kam la Pashto en Afganistan. Moderna GrekianaGreka reduktis lua numero di kazi respekte a l'anciena GrekianaGreka e kun la Slavi lingui e la Lituaniana esas grupo di Indo-Europana lingui kun la maxim numero di kazi.
 
=== Verbala konjugado ===
Verbala konjugado del maxim parto dil branchi di l'Indo-Europana havis plu chanji kam la sistemo di nominala flexiono. Pro to, la rikonstruktado basis plu en dezinenci ed morfologiala marki, quale en la kategorii prizentita.
 
Ante la deskovrado di l'Anatolia lingui e lua rilato kon l'Indo-Europana lingui, la verbala sistemo rikonstruktita por la pre-Indo-Europana basis amplie en la GrekianaGreka e la Sanskrita. Ta sistemo esis tale:
* Quatro modi: Indikativo, subjuntivo, imperativo ed infinitivo.
* Du voci: Aktiva e pasiva.
* Gramatikala pasinta tempi di tre formi dil radiko, dependanta dil gramatikal aspekto: formacas di imperfekto, perfekto ed aoristo.
 
Maximal-sistemo, nomizita Greko-Aria o Indo-Greka, esis konsiderita la rezulto di inovacioni tardala kande konocis plu bone la verbala sistemo di l'Anataloniana. La verbala sistemo dil plu anciena Indo-Europana rezultas, tamen, disfaciladesfacila por rikonstruktar nam l'Anatoliana havas plu simpla sistemo di verbi, ed ol esas posibla distingar il qua punto devas al perdo di modi o tempi o til qua punto la sistemo di lingui kon konjugado plu amplia esas la rezulto di inovacioni.
 
En la moderna lingui, specalenome l'Europana lingui, aparis multa verbala formi basataapogita ensur auxiliara verbi e perifrazi. Do, Latinida e Germana lingui, perdis sintetikasintezala formi dil pasiva voci e formi di perfekto, existanta en anciena lingui kam la Latina o la Gotiko, havantae substitucataremplasis li kun perifrastikala formi kun la verbi 'esar' ed 'havar'.
 
=== Lexiakala komparo ===
Komuna lexiko heredita esesas l'evidencola maxim klara dilpruvo pri la parentado inter Indo-Europana lngui. La lavoro ek la komprativa metodo permesis kompilar vortari kun multa rekonstruktita termini (precedita di *). La sequanta sablono donacas rikonstruktita numerali por diferanta branchi dil familio:
 
<center>
! [[Indo-Iraniana lingui|<small>PRA-</br>INDO-IRANIA</small>]]
! [[Anataoliana lingui|<small>PRA-</br>ANATOLIA</small>]]
! [[GrekianaGreka lingui|<small>PRA-</br>GREKIANAGreka</small>]]
! [[Tokaria lingui|<small>PRA-</br>TOKARIA</small>]]
|- align=center
== Klasifiko ==
# [[Armeniana linguo|Armeniana]]
# Indo-IranaIranana (Aryana) lingui (93 lingui)
#* Hindiana lingui (48 lingui)
#** Cigana
#** Westala grupo (28 lingui, ex. Yazdi, Gilaki, Talish, Baluchi, Kirmandji, [[Kurd-linguo|Kurdo]], Farsi (= [[Persiana linguo|Persiana]], [[Tajika linguo|Tajika]], Tati)
# [[Albaniana linguo|Albaniana]]
# [[GrekianaGreka linguo|GrekianaGreka]]
# [[Latinida linguo|Romana lingui]] (17 lingui)
#* [[Sardiniana linguo|Sardiniana]]
95 356

redakturi