Diferi inter la revizi di Nederlando

477 bitokojn aldonis ,  antaŭ 1 jaro
kelka korektigi/modifiki/aktualigi
(kelka korektigi/modifiki)
(kelka korektigi/modifiki/aktualigi)
| Lokala_nomo = Koninkrijk der Nederlanden
| Flago = Flag_of_the Netherlands.svg
| Blazono = Royal Coat of Arms of the Netherlands.svg
| Imajo_mapo = Location Netherlands EU Europe.png
| Chefurbo = [[Amsterdam]]
| Habitanti_chefurbo = {{formatnum:529180859732}} habitanti ([[1998]]2018)
| Precipua_urbo = [[Amsterdam]]
| Oficala_lingui = [[Nederlandana linguo|Nederlandana]], [[Friziana linguo|Friziana]], [[Papiamento]] (en [[Bonaire]]), [[AnglianaAngla linguo|AnglianaAngla]] (en [[Sint Eustatius]] e [[Saba]])
| Guvernerio = [[Monarkio]]
| Nomo_listo_chefo_stato = Listo dipri monarki di Nederlando
| Titulo_chefo_stato = Rejo
| Chefo_di_stato = [[Willem-Alexander di Nederlando|Willem-Alexander]]
| Nomo_listo_chefo_guverno = Listo dipri chefministri di Nederlando
| Titulo_chefo_guverno = Chefministro
| chefo_guverno = [[Mark Rutte]]
| Surfaco = = {{formatnum:41526}}
| Rango_surfaco = 135
| Surfaco_aquo = 18,41
| Habitanti = {{formatnum:17.170.00017084719}}
| Rango_habitanti = 61
| Yaro = 20092017
| Denseso di habitantaro = 396411,3
| Reto_kodoReto_kodexo = .nl
| Nomo_himno = ''[[Wilhelmus|Het Wilhelmus]]''
| Pekunio = [[Euro]]
| Religii = [[Kristanismo]] (historiale precipue [[protestantismo]])
}}
'''Nederlando''' esas lando en westal [[Europa]]. LuaLu vicinahavas landikom esasvicini [[Germania]] este e [[Belgia]] sude. Norde e weste jacas [[Norda Maro]].
 
Ol esas [[konstitucala rejiomonarkio]] e parlamentala demokratio. Lua duchambra parlamento esas la ''Staten-Generaal'', havantehavanta remarkinderemarkinda egala reprezentado di partisi. La nuna rejo esas rejulo Willem-Alexander. Olua oficala linguo es la Nederlandana.
 
Nederlando esas membrostato dil [[Europana Uniono]], [[NATO]], [[Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo|OKED]], [[MOK]], e signatis la [[protokolo di Kyoto]]. KunKune [[Belgia]] e [[Luxemburgia]] ol facas parto de l'ekonomiala regiono [[Benelux]].
 
'''Bazala fakti pri Nederlando:'''
== Historio ==
{{PA|Historio di Nederlando}}
Dum la rejio di [[Karolus la 5ma di Germania e 1ma di Hispania|Karolus la 5ma di Germania]] la regiono di nuna Nederlando divenis parto de la 17 Provinci, qua inkluzis la nuna [[Belgia]] e [[Luxemburgia]]. En [[1579]] la nordo di la regiono unionis e formacis l'[[Utrecht Uniono di Utrecht]], kontrato pri reciproka defenso kontre [[Hispania]]n armeo.
 
Ye la [[26ma di julio]] [[1581]] la provinci qui formacis la nuna Nederlando deklaris nedependo, renversisrevokis oficale la rejulo [[Felipe la 2ma di Hispania|Felipe la 2ma]] ed adoptis la [[republiko]], qua duris til [[1795]]. Felipe, filiulo di Karolus la 5ma, ne aceptis la nedependo, e komencis milito qua duris til [[1648]].
 
[[Arkivo:Dutch_Empire35.PNG|thumb|left|260px|Nederlandana koloniala imperio. En klara-verda klara, teritorii de,qui apartenis od administrita administresis da [[Nederlandana Est-India-Kompanio]]. En obskura-verda obskura, teritorii de, qui apartenis od administrita administresis da Nederlandana West-India-Kompanio. En flavaFlave, teritorii okupita dum la [[19ma yarcento]].]]
Nederlandana kolonialakolonial imperio komencis kreskar dum la [[17ma yarcento]]. En [[1614]] Nederlandani fondis Nieuw Amsterdam, en la sudo didil insulo [[Manhattan]]-insulo - nune [[New -York]]. En [[Sudafrika]] Nederlandani establisis su en [[1652]]. CirkumCirkume [[1650]] Nederlandani posedis aproxime {{formatnum:16000}} komercala navi<ref>[http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display_printable.cfm?HHID=682 The middle colonies] Digital History</ref>, e lua habitantaro kreskis de 1.,5 til 2 milionimilion habitanti. Multa ekonomiala historiisti konsideras Nederlando kom la bersilo di la moderna [[kapitalismo]]. En [[Amsterdam]] fondesis l'unesma [[borso]] dil mondo.
 
Ye la [[19ma di januaro]] [[1795]], un dio pos ke la princo [[Willem la 5ma di Orange]] fugirfugis vers [[Anglia]], la [[republiko di Batavia]] proklamesis, simile a [[Francia|FrancianaFranca republiko]], e duris til la [[5ma di junio]] [[1806]]. De [[1806]] til [[1810]] [[Napoleon Bonaparte]] establisis la [[Rejio di Holando]] kom marioneta stato, kontrolita da sua fratulo [[Louis Bonaparte]]. En 1810 Napoleon enkorpigis Holando a Franca imperio. L'enkorpigo duris til [[1813]].
 
[[Arkivo:1815-VerenigdKoninkrijkNederlanden-en.svg|thumb|250px|left|La provinci dil [[Unionita Rejio di Nederlando]] (1815-1830)]]
En [[1815]] la [[Kongreso di Wien]] establisis l'[[Unionita Rejio di Nederlando]], expansita sude por kontrolar la nuna [[Belgia]] e [[Luxemburgia]]. En [[1830]] Belgi revoltis e deklaris nedependo. En [[1890]] l'uniono kun Luxemburgia cesis.
 
Dum [[Unesma mondomilito]], quankam Nederlando restis neutreneutra, la lando esis forte volvita en la milito<ref>Abbenhuis, Maartje M. The Art of Staying Neutral. Amsterdam: Amsterdam UP, 2006.</ref>. [[GermanianGermana imperio|GermanianiGermani]] projetis invadar la lando, ma la generalo [[Helmuth Johann Ludwig von Moltke]] abortis laica plano. Nederlando furnisis vari a Germania til Britaniana blokuso en [[1916]].
 
[[Arkivo:Rotterdam,_Laurenskerk,_na_bombardement_van_mei_1940.jpg|thumb|250px|[[Rotterdam]] pos bombardo da Germanian ''Luftwaffe''.]]
Ye la [[10ma di mayo]] [[1940]] dum la [[Duesma mondomilito]], [[Nacional-socialista Germania]] invadis Nederlando por atakar [[Francia]]. Ye la [[14ma di mayo]] Nederlando kapitulacis. Dum Germana okupeso, cirkume 100.000 [[judo|judi]] transportesis vers [[koncentreyo|koncentreyi]] en Germania, [[Polonia]] e [[Chekoslovakia]], inkluzite juda puerino [[Anne Frank]]. Nur 876 transvivis til finurfinar la milito.
 
La lando esis un ek la fondinti di [[Benelux]] (ekonomiala pakto kun [[Belgia]] e [[Luxemburgia]]) en [[1944]] e pose esis un ek la sis fondinti di la [[Komunitato Europana pri Karbono e Stalo]] en [[1951]], e pose del [[Europana Ekonomiala Komunitato]], embriono di la nuna [[Europana Uniono]]. Nederlando ank esis un ek la 12 fondinti di [[NATO]], ye la [[4ma di aprilo]] [[1949]]. Dum la [[yari 1960ma]] e [[yari 1970ma|1970ma]] eventis multa sociala transformi: yuni, note studenti, refuzis tradicional [[etiko]] ed avancis en sociala temi, qualeexemple yuri por la mulieri, [[sexualeso]], [[desarmizo]] ed ekologiala temi.
 
[[Arkivo:Koningin Beatrix in Vries.jpg|thumb|250px|[[Beatrix di Nederlando|Rejino Beatrix]].]]
Ye la [[30ma di aprilo]] [[1980]] rejino [[Juliana di Nederlando|Juliana]] abdikis, e lua filiino [[Beatrix la 1ma di Nederlando|Beatrix]] asumis la krono. Dum lua regno signatesis la [[kontrato di Maastrich]], qua kreis l'[[Europana Uniono]] ye la [[1ma di januaro]] [[1993]].
 
Longatempe la politiko en Nederlando dominacesis da Kristana-Demokratiala partisi, qui guvernis lando de la [[yari 1910ma]]. To chanjesis en [[1994]], kande social-demokrati e liberali formacis la nomizita "purpurea ministraro", qua guvernis til [[2002]]. LaYe la [[6ma di mayo]] ta yaro [[Pym Fortuyn]], populisto di dextra kontre l'enmigradoeniro di enmigranti, asasinesis. Lua partiso divenis importanta pos l'elekti, ma l'interna disputi interne la partiso flebeskis ol endum la sequanta elekto.
 
Ye la [[10ma di oktobro]] [[2010]] [[Nederlandan Antili]] desaparis. Kom rezulto di plebiciti [[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] e [[Saba]] decidis enkorpigar su a Nederlando esante specala municipi, dumkontre ke [[Aruba]], [[Sint Maarten]] e [[Kuracao]] votis por divenar suverena monarkii en la rejio di Nederlando.
 
== Politiko ==
[[Arkivo:Willem-Alexander_(Royal_Wedding_in_Stockholm,_2010)_cropped.jpg|thumb|190px|Rejulo [[Willem-Alexander di Nederlando|Willem-Alexander]].]]
[[Arkivo:Den_Haag_Binnenhof.jpg|thumb|left|220px|''Binnenhof'', sideyo dil duchambroza parlamento di Nederlando ed oficeyo dil chefministro.]]
Nederlando esas [[konstitucala monarkio]]. La chefo dil stato esas la rejo, nune [[Willem-Alexander di Nederlando|Willem-Alexander]]. La [[chefo di guvernerio]] esas la [[chefministro]], nune [[Mark Rutte]]. La parlamento havas du chambri: la Domo di Reprezenteri kun 150 membri qui elektesas dal populo por 4 yari, e la [[Senato]] kun 75 membri qui elektesas dal membri de lokala legifanta asemblajiasemblitari.
 
La [[judiciala povo]] formacesaskonsistas perek 11 distriktala korti, 4 apelo-korti, tri administrala apelo-korti e la Supra Korto. La judiciisti nominesas da la guvernerio por dumviva ofico-tempo, ma mustas retretar evante 70 yari.
 
[[Konstituco]] di la lando skribesis en [[1815]] e subisis revizo en [[1848]] por institucar [[parlamentala demokratio]]. Recente, granda parto di lua texto modifikesis en [[1993]]. Super lua texto, por enkorpigar [[Aruba]], [[Sint Maarten]] e [[Kuracao]], existas la Statuto dil Rejio di Nederlando.
 
De longa tempo, lando havas tradiciono di sociala tolero. Dum la [[18ma yarcento]], kande [[protestantismo]] esis l'oficala religio, [[katolikismo]] e [[judaismo]] toleresis. Nune, la lando konsideresasjudikesas kom un ek la maxim liberala del mondo pri aferi quale [[aborto]], yuri por [[homosexualo|homosexuali]], uzajo di drogi, edced altra sociala temi.
 
=== Politikala subdividuro ===
Nederlando subdividesas en 12 provinci, singla kun lua guberniestro. La provinci esas:
 
{| width="100%" align="center"
|-
== Geografio ==
[[Arkivo:Nijlânnermolen_Workum.jpg|thumb|230px|left|Peizajo en [[Frizia]].]]
L'Europana teritorio di Nederlando jacas inter la [[latitudo|latitudi]] 50º° e 54º° N, e la [[longitudo|longitudi]] 3° e 8º°W. Ol dividesas da 3 fluvii en du regioni: [[Rheno]] e du ek lua branchi, [[fluvio Waal|Waal]] e [[fluvio Meuse|Meuse]]. La sudo di Nederlando esas granda fluviala delto. Vasta regioni di Nederlando jacas sub la [[marala nivelo]].
 
La dominacanta [[vento]] en Nederlando suflas de sudwesto. To rezultas en moderema [[marala klimato]], kun kolda someri e, moderema venti, e [[humideso]] frequenteofte alta. To eventas specalenome en litoro, ube la [[temperaturo|temperaturi]] povas esar 10º°C plu alta kam en la regioni marforedoplanda, sud-este de la lando. Konjelanta temperaturi (infre 0º°C) ordinare eventas de la duimo di novembro til la fino di marto. Povas [[nivo|nivar]] de novembro til aprilo, plu rare de oktobro til mayo.
 
[[Karibia|Karibiana insuli]] ([[Bonaire]], [[Saba]] e [[Sint Eustatius]]) esas specala komoni de Nederlando. Lua [[klimato]] esas [[Tropikala klimato|tropikala]], varma dum tota yaro. Dum [[somero]], [[uragano|uragani]] povas frapar Saba e Sint Eustatius.
 
== Ekonomio ==
[[Arkivo:AmazonehavenAkzoNobel Hengelo (15182789305).JPGjpg|thumb|180pxleft|La portuo di [[Rotterdam]]220px|Aeral esasimajo lapri maximkemial grandaindustrio de''Akzo EuropaNobel''.]]
[[Arkivo:Amazonehaven.JPG|thumb|220px|La portuo di [[Rotterdam]] esas la maxim granda de Europa.]]
{{PA|Ekonomio di Nederlando}}
Nederlando havas forta [[ekonomio]], ed esas un ek la 10 maxim granda exportaceri de la mondo. Pos la [[16ma yarcento]] la konstrukturo di navi, la pesko, l'[[agrokultivo]], la [[komerco]] e la banki esas la precipua ekonomial agadi di la lando. La [[portuo]] di [[Rotterdam]] esas la maxim granda de [[Europa]]. L'ekonomio di Nederlando esas la 17ma maxim granda del mondo, e lua TNP per persono esas la 10ma maxim granda del mondo.
 
L'industrio di nutrivi esas la precipua industriala sektoro. Altra importanta industrii esas kemiala, metalifala, mashinifaro, elektrala produkturi, e [[turismo]]. [[Amsterdam]] esas la financala centro di la lando.
 
== Demografio ==
LaSegun [[5mastatistiki dide novembro]]''The [[2011]]World Factbook'' por julio 2018, Nederlando havis cirkum {{formatnum:1673510017151228}} habitanti.<ref name=CIA>[http{{cite web|title= Europe::Netherlands|url=https://www.cbscia.nlgov/en-GBlibrary/menupublications/themasthe-world-factbook/bevolkinggeos/cijfers/extra/bevolkingstellernl.htmhtml CBS|publisher=CIA|accessdate=6ma -di Populationjanuaro counter - Extra] Statistics Netherlands2019}}</ref>. Ol esas la 11ma grandamaxim depopuloza lando di [[Europa]] en habitantaro totala. Lua [[denseso di habitantaro]] (cirkum411,3 400 personihabitanti/km²) esas un ek la maxim granda dildel mondo. CirkumCirkume 7.,6 milion habitanti vivaspersoni enhabitas l'ekonomiala regiono koncita kom ''Randstat'', qua extensas su tra la provinci [[Norda Holando]], [[Suda Holando]], [[Provinco di Utrecht|Utrecht]] e [[Flevoland]].
 
La maxim multa habitanti - 80,9% - esas Nederlandani. Altra grupi esas [[Indonezia]]ni (2,4%), [[Germania|Germani]] (2,4%), [[Turkia|Turki]] (2%) ed altraaltri. Plu kam 99% de lalua habitantaro savas lektar e skribar.
 
[[Nederlandana linguo|Nederlandana]] parolesas da la maxim multa habitanti. [[Friziana linguo|Friziana]] parolesas en [[Frizia]], ube ank esas oficala.
[[Arkivo:Hollande04.jpg|thumb|250px|Simboli ed ikoni de Nederlandana kulturo.]]
[[Arkivo:Holbein-erasmus.jpg|thumb|left|180px|[[Erasmus de Rotterdam]].]]
Nederlando esis la patrio di importanta [[filozofio|filozofi]], qualeexemple [[Erasmus de Rotterdam]] e [[Baruch Spinoza]]. Multa verki deda [[René Descartes]] skribesis en Nederlando. EnYen kelka [[cienco|ciencisti]], lando havas nomi qualeNederlandana: [[Christiaan Huygens]] (deskovrinto di [[Titan]], luno de [[Saturno]], e l'unesma persono qua propozis ke la fotolumo voyajas tra la spacokosmo enper ondi), [[Antonie van Leeuwenhoek]] (qua developis l'unesma [[mikroskopo]]), [[Daniel Bernoulli]] (studiisto dipri la [[teorio di probablesi]] e la [[mekaniko di fluidi]]), edc. Dum la [[20ma yarcento]] la lando havis [[Nobel-premio|Nobel-laureati]] qualenome [[Jacobus Henricus van 't Hoff]], [[Christiaan Eijkman]], [[Paul Jozef Crutzen]], ed altraaltri.
 
Nederlando esas notora por lua [[pikto|piktisti]], qualenome [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]], [[Jan Steen]], [[Jacob van Ruysdael]] ed altraaltri. De la [[19ma yarcento|19ma]] e [[20ma yarcento|20ma]] yarcenti la maxim famoza piktisti esis [[Vincent van Gogh]] e [[Piet Mondrian]]. [[Maurits Cornelis Escher]] esas notora grafik-artisto.
 
En laPri [[literaturo]], importanta nomi esas [[Desiderius Erasmus]], [[Joost van den Vondel]], [[Pieter Corneliszoon Hooft]], [[Multatuli]], [[Willem Frederik Hermans]], ed altraaltri.
 
En laPri [[cinemo]] filmifisti qualenome [[Paul Verhoeven]], [[Jan de Bont]], Dick Maas e [[Theo van Gogh]] atingisobtenis internaciona notoreso.
 
=== Muziko ===
[[Arkivo:Popgroep Shocking Blue gaf persconferentie in verband met succes van plaat Ve, Bestanddeelnr 923-1956.jpg|thumb|220px|[[Shocking Blue]].]]
[[Arkivo:2U_Live_Photo_NEWCUT.jpg|thumb|left|200px|[[2 Unlimited]].]]
LandoLa lando havas multopla muzikala tradicioni. LuaSua precipua folklorala jenro esas ''Levenslied'', "la muziko di la vivo". Ta muziki havas simpla melodii e ritmi, e lua temi ordinare esas amo, morto e soleso. Nuntempala [[rock]] e [[pop]] aparis dum la [[yari 1960ma]], kun forta influo de [[Usa]] ed [[Unionita Rejio]]. Dum la yari 1960ma e 1970ma la muziki maxim-multa-kaze kompozesis en Angla linguo. Bandi qualenome [[Shocking Blue]] (kun lua kansono ''Venus''), Golden Earring e [[Focus (bando)|Focus]] atingis internaciona suceso.
 
Dum la [[yari 1990ma]] Nederlandana e Belgiana ''House''-muziko kunfuzis en la projeto [[2 Unlimited]], qua vendis 18 milion kopiikopiuri de lua muziki. Pos la yari 1990ma Nederlandana [[disk-jokeo|disk-jokei]], qualeexemple [[Armin van Buuren]], [[Tiësto]], Hardwell, [[Sander van Doorn]] ed [[Afrojack]], atingisobtenis granda internaciona suceso.
 
EnPri klasika muziko, [[Louis Andriessen]] konsideresasjudikesas kom un ek la maxim bona kompozisti vivavivanta. Eminenta violinisti esas [[Janine Jansen]] ed [[André Rieu]] esas eminenta violinisti. [[Lavinia Meijer]] esas notora [[harpo|harpisto]]. En [[2012]] el lansis [[CD]] kun muziki de [[Philip Glass]] transskribita por harpo, kun la proprpropra aprobo deda Philip Glass.<ref>[http://www.allmusic.com/album/philip-glass-metamorphosis-the-hours-mw0002435025 Lavinia Meijer - Philip Glass : Metamorphosis & The Hours], Allmusic.com</ref><br />La koncertodomo ''Concertgebouw'' esas domo por la Rejala Simfiniala Orkestro (''Koninklijk Concertgebouworkest''), konsiderata un ek la maxim bona orkestri del mondo.
La koncertodomo ''Concertgebouw'' esas domo por la Royal Simfinial Orkestro (''Koninklijk Concertgebouworkest''), konsiderata un ek la maxim bon orkestri dil mondo.
 
La muziko de [[Aruba]] e de l'anciena [[Nederlandan Antili]] mixas Afrikana, nativa e Nederlandana elementi ed esas simila a la muziki de altra Karibiana insuli, qualeexemple [[Barbados]], [[Martinik]], [[Trinidad e Tobago]] e [[Guadelupa]]. [[Surinam]], ex-Nederlandana kolonio en Sud-Amerika, exportacis la jenro ''kaseko'' a l'insuli. En [[Kuracao]] kreesis muzikala jenro konocita kom ''tumba''.
 
=== Sporto ===
[[Arkivo:NED-DEN_Euro_2012_(10).jpg|thumb|220px|Nederlandana futbalisti [[Arjen Robben]] e [[Robin van Persie]] pleasludas por Nederlandana esquado en 2012.]]
Cirkume 4.5 milioni ek la 16.8 milion habitanti di Nederlando registragesas en un ek la 35.000 sportala klubi di Nederlando. Cirkume 2/3 de lua habitantaro evante 15 til 75 yari praktikas sporti omna semani.<ref>{{cite web |author=ned.univie.ac.at|language={{nl}}|title=Sport in Nederland |url=http://s2.ned.univie.ac.at/NoN/landeskunde/nl/h11/index.htm| author=ned.univie.ac.at|language={{nl}}}}</ref> [[Futbalo]] esas la maxim populara sporto, ante ''hockey'' en la feldo e [[volebalo]]. [[Teniso]], [[gimnastiko]] e [[golfo]] esas la maxim populara individuala sporti.<ref>{{cite web|url= http://www.sport.nl/content/nieuwsartikelen/nocnsf/223198?channel=nocnsf |title=Ledental sportbonden opnieuw gestegen |author=sport.nl. |date=24ma di julio 2006}}</ref>
 
== Extera ligili ==
85 022

redakturi