Diferi inter la revizi di Neolitiko

4 070 bitokojn aldonis ,  antaŭ 5 jaroj
kelka korektigi + texto, imaji
(Pagino kreesis kun 'thumb|200px|Europana kulturi dum Mez-Neolitiko (mapo en Hispana linguo). Arkivo:Lepenski_Vir_Head.JPG|thumb|left|180px|Neolitika...')
 
(kelka korektigi + texto, imaji)
[[Arkivo:European-middle-neolithic-es.svg|thumb|200px|Europana kulturi dum Mez-Neolitiko (mapo en Hispana linguo).]]
[[Arkivo:Lepenski_Vir_Head.JPG|thumb|left|180px|Neolitika skulto trovita en Lepenski Vir, [[Serbia]].]]
'''Neolitiko''', o la "epoko dil nova stonopretr-epoko"<ref name=Kuriero>Fonto: Kuriero Internaciona, num 2-2008, pagini 3-5</ref> esas la periodo di la [[prehistorio]] qua komencis cirkum 10,200 aK en kelka regioni di Proxim Oriento, e finis, segun regiono, inter 4,500 aK e 2,000 aK, konforme la regiono. La vorto "Neolitiko" venas de [[Greka linguo|Greka]] ''νεολιθικός'', ''neolithikos'', de ''νέος'' ''neos'', "nova" + ''λίθος'' ''lithos'', "stono". La vorto kreesis en [[1865]] da SinioroSioro [[John Lubbock]], Angla bankisto, politikisto e arkeologiisto.
 
Dum Neolitiko aparis teknologii (polisita stoni, [[terakoto|terakotaji]], [[ceramiko|ceramikaji]]) same kam l'[[agrokultivo]] e la [[edukado|bestii-edukado di bestii]].<ref name=Kuriero/> Nune, [[arkeologio|arkeologiisti]] interkonsentas por opinionar ke dum Neolitiko okuriseventis multa noviguri, samatempe materiala e nemateriala, koncerne a la habiteyi, la relati kun la mortinti (la kreado di santuarii), la arto, la kredaji e mem la [[religio]], la tekniko pri stono-talio,<ref name=Kuriero/> la domestikigo ed eduko di animali (komence [[hundo|hundi]], [[mutono|mutoni]], [[kapro|kapri]]. Pos 6,900–6,400 aK inkluzite [[bovo|bovi]] e [[porko|porki]]) e planti ([[frumento]] ed altra cereali), e l'uzo di nova materiaji ([[kalko]], [[gipso]], [[ceramiko]]).<ref name=Kuriero/> Homi komencis establisar permananta o sezonala vilajeti.
 
Diferanta de [[Paleolitiko]] - ube [[Homo sapiens]] e [[Homo neanderthalensis]] kunexistis longatempe -, nur Homo sapiens atingistransvivis dum la Neolitiko.<ref>{{Cite web|url = http://www.worldmuseumofman.org/neolithic.php|title = World Museum of Man: Neolithic / Chalcolithic Period|publisher = World Museum of Man|accessdate = 2121ma di agosto 2013}}</ref>
 
[[Arkivo:Map of fertile cresent-es.svg|thumb|180px|Mapo pri Fertila Krecento.]]
L'unesma Neolitika kulturi aparis cirkum 10,200 aK, en la regiono nomizita "fertila krecento", inter [[Asiria]] e [[Mezopotamia]]. Inter 10,700 e 9,400 aK un kolonieto establisesis en Tell Qaramel, 10 milii nuna [[Aleppo]], en [[Siria]]. Cirkum 9,000 aK, un di la maxim anciena urbi dil mondo, [[Jericho]], establisesis. Cirkondita da murego konstruktita da petri e [[marmoro]], cirkum 2,000 til 3,000 personi vivis ibe. En la nordo di nuna [[Egiptia]], homi ja havis domestika [[mutono|mutoni]] e [[kapro|kapri]] cirkum 6,000 yari aK.<ref>{{Cite web|title = Sites with Holocene dung deposits in the Eastern Desert of Egypt: Visited by herders?|date = Julio 2010|pages = 818–828|volume = 74|issue = 7|doi = 10.1016/j.jaridenv.2009.04.014|url = http://www.elenamarinova.net/publications/LinseeleMarinovaVanNeerVermeersch2009_JAE.pdf|last = Linseele|first = V., et al|journal = Journal of Arid Environments}}</ref><ref>{{cite web|url = http://factsanddetails.com/world.php?itemid=1506|title = EARLY DOMESTICATED ANIMALS|date = Marto 2011|accessdate = 5 di septembro 2013|language=Angla|website = Facts and Details|last = Hays|first = Jeffrey}}</ref><ref>{{cite book|title = The Origins and Development of African Livestock.|last = Blench|first = Roger|publisher = Routledge|year = 1999|isbn = 1-84142-018-2|location = |pages = |last2 = MacDonald|first2 = Kevin C}}</ref>
[[Arkivo:Tower of Jericho.jpg|thumb|250px|left|Turmo di [[Jericho]], konstruktita dum l'epoko nomizita "Pre-ceramika Neolitiko-A", c. 7,000 aK.]]
L'unesma Neolitika kulturi aparis cirkum 10,200 aK, en la regiono nomizita "fertila krecento", inter [[Asiria]] e [[Mezopotamia]]. Inter 10,700 e 9,400 aK un kolonieto establisesis en Tell Qaramel,10 milii norde de nuna [[Aleppo]], en [[Siria]]. Cirkum 9,000 aK, un ek la maxim anciena urbi del mondo, [[Jericho]], establisesis, dum l'epoko nune nomizita "pre-ceramika Neolitiko-A". Cirkum 2,000 til 3,000 personi vivis en Jericho, cirkondita per murego konstruktita kun petri e [[marmoro]]. Exitas multa debato pri la funciono di la murego, por ne existar nula atesti pri serioza militi dum ta epoko. Esas posible ke la turmo kovresis dal ombro de vicina monto dum [[solstico]], e to simbolizis la povo di lokala suvereni.
 
L'unesma Neolitika kulturi aparis cirkum 10,200 aK, en la regiono nomizita "fertila krecento", inter [[Asiria]] e [[Mezopotamia]]. Inter 10,700 e 9,400 aK un kolonieto establisesis en Tell Qaramel, 10 milii nuna [[Aleppo]], en [[Siria]]. Cirkum 9,000 aK, un di la maxim anciena urbi dil mondo, [[Jericho]], establisesis. Cirkondita da murego konstruktita da petri e [[marmoro]], cirkum 2,000 til 3,000 personi vivis ibe. En la nordo di nuna [[Egiptia]], homi ja havis domestika [[mutono|mutoni]] e [[kapro|kapri]] cirkum 6,000 yari aK.<ref>{{Cite web|title = Sites with Holocene dung deposits in the Eastern Desert of Egypt: Visited by herders?|date = Julio 2010|pages = 818–828818-828|volume = 74|issue = 7|doi = 10.1016/j.jaridenv.2009.04.014|url = http://www.elenamarinova.net/publications/LinseeleMarinovaVanNeerVermeersch2009_JAE.pdf|last = Linseele|first = V., et al|journal = Journal of Arid Environments}}</ref><ref>{{cite web|url = http://factsanddetails.com/world.php?itemid=1506|title = EARLY DOMESTICATED ANIMALS|date = Marto 2011|accessdate = 55ma di septembro 2013|language=Angla{{en}}|website = Facts and Details|last = Hays|first = Jeffrey}}</ref><ref>{{cite book|title = The Origins and Development of African Livestock.|last = Blench|first = Roger|publisher = Routledge|year = 1999|isbn = 1-84142-018-2|location = |pages = |last2 = MacDonald|first2 = Kevin C}}</ref> Ma segun l'arkeologiisto Graeme Barker, ne existas evidentaji pri domestika planti ed animali en la nordo dil valo di [[Nilo]] ante 5,000 yari aK, ed en la sudo dil valo ante 4,000 aK.
 
[[Arkivo:Hungarian_Hieroglyph_Writing_-_Szentgyörgyvölgy_cow_(2).JPG|thumb|left|250px|Skulturo pri bovino trovita en Szentgyörgyvölgy, [[Hungaria]].]]
[[Arkivo:Vinča_culture_locator_map.svg|thumb|220px|Kulturo Vinča, o Turdaș-Vinča.]]
En la sudo di [[Europa]] l'unesma socii aparis dum la [[7ma yarmilo aK]], quale pruvas restaji de 6,500 aK trovita en Vashtëmi, sud-este de [[Albania]].<ref>{{cite web |author=Dawn Fuller| date=16ma di aprilo 2012 | title=UC research reveals one of the earliest farming sites in Europe| publisher=Phys.org| url=http://phys.org/news/2012-04-uc-reveals-earliest-farming-sites.html| accessdate=18ma di aprilo 2012 }}</ref><ref>{{cite web | date=16ma di aprilo 2012 | title=One of Earliest Farming Sites in Europe Discovered| publisher=ScienceDaily| url=http://www.sciencedaily.com/releases/2012/04/120416113013.htm| accessdate=18ma di aprilo 2012}}</ref> Antropomorfa figuri de 6,000 yari aK trovesis en [[Balkani]]<ref>{{cite web|url=http://www.macedonian-heritage.gr/HellenicMacedonia/en/img_A11a.html |title=Female figurine, c. 6000 BC, Nea Nikomidia, Macedonia, Veroia, (Archaeological Museum), Greece|publisher= Macedonian-heritage.gr|date=3ma di decembro 2011}}</ref>, e de 5,800 aK en central Europa. La kulturo Körös o Criş (nomizita segun la fluvio Körös/Criş, qua trairas Rumania e Hungaria) existis de c. 8,000 aK til c. 5000 aK. En Szentgyörgyvölgy , sud-weste de Hungaria, trovesis ceramika skulturo pri bovino, evante c. 7,500 yari. La kulturo Vinča, anke nomizita kulturo Turdaș-Vinča, vivis en la teritorii di nuna [[Serbia]], sud-westo di [[Rumania]], westo di [[Bulgaria] e vicina regioni. Posible li kreis la maxim anciena sistemo di skripto, quankam arkeologiisti kredas ke la simboli reprezentas nur piktogrami ed ideogrami, vice plu komplexa sistemo di skripto.<ref>{{cite book|title = Pre-writing in Southeastern Europe: The Sign System of the Vinča Culture ca. 4000 BC|last = Winn|first = Shan|publisher = Western Publishers|year = 1981|isbn = |location = Calgary|pages = }}</ref> La kulturo Cucuteni konstruktis granda kolonieti em [[Rumania]], [[Moldova]] ed [[Ukraina]].
 
[[Arkivo:Ta'Hagrat1.jpg|thumb|250px|Ruini di un ek la templi Ta' Ħaġrat, en Ġgantija, de c. 3600–3200 aK.]]
[[Arkivo:Mt sleeping.jpg|thumb|250px|left|"La Dormanta Muliero", trovita en Ħal-Saflieni, Malta.]]
En [[Malta]] existas giganta megalitala strukturi de cirkume 3,600 aK en Ġgantija, en Mnajdra ed en l'insulo Gozo. La hipogeo di Ħal-Saflieni en Paola, Malta, esas subtera strukturo exkavita cirkume 2,500 aK. Unesme uzita kom santuario – l'unika exemplo en la mondo pri prehistoriala subtera templo – ol pose divenis [[nekropolo]]. Pos 2,500 aK, Maltana insuli despopulizesis dum multa yardeki til l'arivo di nova grupo di enmigranti dum [[Bronz-epoko]]. La nova kulturo kremacis lua mortinti e konstruktis min granda megalitala sktrukturi, nomizita [[dolmeno|dolmeni]].<ref>{{cite web|author= Daniel Cilia |url= http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html |title= "Malta Before Common Era"|work=''The Megalithic Temples of Malta''|accessdate= 28ma di januaro 2007}}</ref> On kredas ke li esis populo tote diferanta de l'antea habitanti, posible veninta de [[Sicilia]], pro lua dolmeni esar simila ad altri trovita en la granda insuli dil [[Mediteraneo]].
 
== Referi ==
95 363

redakturi