Diferi inter la revizi di Latvia

57 bitokojn aldonis ,  antaŭ 6 jaroj
sen resumo de redaktoj
(+mikra texto (bezonas gramatikala revizo))
=== Historio ===
{{PA|Historio di Latvia}}
Homi komencis habitar la regiono di nuna Latvia cirkum 9,000 yari ante Kristo. Dum [[mez-epoko]] la regiono,voyo ankeinter konocita[[Skandinavia]] kome [[LivoniaBizantina Imperio]] krucumis la regiono, qua anke esis partokonocita dida la voyo internomo [[SkandinaviaLivonia]] e Bizantin imperio. Latviana [[sucino]] ja esis konocita centi di yari ante, da [[Roman imperio|Romani]] e [[AncienaAntiqua Grekia|Greki]].
 
Dum la [[13ma yarcento]] la regiono jacis sub dominaco dil [[Ordeno di Germana Kavalieri]]. Li fondis [[Riga]] en la yaro [[1201]]. Dum la [[16ma yarcento]] [[Luteranismo]], expansis tra la regiono. Dum la fino di la 16ma yarcento ol divenis parto di la [[Rejio di Polonia e Lituania]]. En [[1629]] parto di la regiono divenis [[Suedia]]na domeno, qua lastis til [[1721]]. Pos Polona-Sueda milito ([[1600]] til [[1629]]) nur la sudwestala parto di la dukio di Livonia restis sub la domeno di Polonia-Lituania. [[Katolikismo]] divenis la precipua religio en ta areo.
[[Unesma mondomilito]] devastis la regiono di nuna Latvia. Demandi por auto-determinado komence esis movado por autonomio, ma kun [[Rusiana Revoluciono]], la [[kontrato di Brest-Litovsk]] e la fino dil milito ye la [[11 di novembro]] [[1918]] okuris un vakuo di povo, e Latvia deklaris lua nedependeso ye la [[18 di novembro]] [[1918]]. [[Kārlis Ulmanis]] divenis lua unesma chefo di guvernerio. Lando adoptis lua unesma [[konstituco]] en februaro [[1922]], ma ye la [[15 di mayo]] [[1934]] Ulmanis establisis [[diktatoreso]] qua lastis til [[1940]].
 
Ye la [[17 di junio]] [[1940]] [[Soviet-Uniono]] anexis Latvia. Latvia divenis parto di [[SU]] kun la nomo [[Socialista Sovieta Republiko di Latvia]]. La sequant yaro, [[Nacional-Socialista Germania]] atakis Soviet-Uniono, ed invadis Latvia ye [[10 di julio]] [[1941]]. Germani komencis mortigar [[judo|judi]] e [[cigano|cigani]], e konskriptis cirkum 200,000 Latviani kom soldati, di qui cirkum 100,000 perisis. Kande Sovietana kontratakokontreatako komencis en [[1944]] li decidis koncentrar ataki en [[Ukrainia]] e [[Bielorusia]]. Do, cirkum 200,000 Germana soldati restis en [[Kurlando]] til fino di la milito, ye la [[8 di mayo]] [[1945]], kande lia komandinto, kolonelo Carl Hilpert, kapitulacis.
 
Kom rezulto di la milito, Latviana populo deskreskis 300,000 til 500,000 personi. Lua substrukturo sufris severa domaji. Pos la milito, Sovietani deportis cirkum 43,000 rurala proprietanti e Latviana nacionalisti vers [[Siberia]]. L'uzado di [[latviana linguo]] esis restriktita, e l'adopto di bilingueso esis forcita. La situeso komencis chanjar kande [[Mihail Gorbachev]] asumis povo en [[1985]]. En [[1987]] komencis l'unesma demonstri por nedependeso, ed ye la [[21 di agosto]] [[1991]], depos intensa populala protesti, Latvia divenis nove nedependanta.
 
En referendo ye la [[20ma di septembro]] [[2003]] kun 69% di voti favorebla Latviani aprobis l'eniro di lando a la [[Europana Uniono]]. Ye la [[29 di marto]] 2004 Latvia divenis membro di [[NATO]], ed ye la [[1ma di mayo]] sam yaro ol divenis membro di Europana Uniono. En [[2008]] pos kin yara kresko, l'ekonomio di Latvia kontraktis 4.5%<ref name=inform>{{cite web|url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=21&pr1.y=12&c=941&s=NGDP_RPCH&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |accessdate = 28 di aprilo 2010}}</ref> por forta financala krizo. Dum [[2009]] [[chomeso]] superigis 18%, e to rezultis 18.8% en la [[KLP]] ta yaro.<ref name=indicinform/>
 
=== Politiko ===
 
==== Yani ====
En la Latviana tradiciono, la festo dil somerala solstico nomesas «Yani». Parolesas pri unek la ok festi sezonala celebrata dal anciena [[Baltiko|Baltikani]]. La preparado dil festo di Yani komencas kelka dii ante la [[solstico]]. Omni finis la labori dil agri e dil gardeni, omni netigis sua domo ed olua cirkumajo komplete. Onu preparas inter altri [[biro]] e [[fromajo]] qui esas la precipua dishi dil festo. La antea dio dil solstico (ye la [[23ma di junio]] niatempe, ma olim ye la 22ma) nomesas «Zalu diena» da la Latviani : la dio dil herbori. Dum ita tota dio diversa herbori koliesas en la prati e la boski. Onu nomizas oli «Yanu Zales» (la herbori di Yani) ; oli esas tre importanta kom garantianti pri fertileso, saneso, fortuno e feliceso por omni. La domi, la korti e la stabli ornesas per girlandi e kroni de flori, per foliaro o folii de [[querko]].
 
Diversa ornamenti anke preparesas : dum la tota festo, la viri portas tradicionale krono de querkofolii e la mulieri facas por su kroni de flori o de [[kariofilo|kariofili]]. Parolesas pri ulasorta protektado kontre desfeliceso. La Latviani kredis ke la forci di lo bona ne esas sola, dum ica solsticala nokto, dum qua li atingas sua kolmo : anke eventas same por la destruktera forci. Pro to existas la neceseso su protektar kontre oli. Taskope, onu uzis herbori tale berberiso, bardano, urtiko same kam branchi de sorbiero.
 
Omna ta preparadi dil festo di Yani facesas dum la Jorno dil Herbori e la sequanta nokto. Kande ica nokto fineskas e ke omno esas absolute pronta, la homi asemblas su por la festo ; biro e fromajo prizentesas. La biro simbolizas la bonfaci dil agri, la fromajo olti dil bestii-trupi. Dum la tota festino, la partoprenanti intonas kanti por honorizar Dievs,Mara e Laima. Li invitas Yani juntar su al festo. La Latviani opinionas, ke Yani personigo dil solstico, arivas nur se lu vartesas, t.e. nur kande la rituaro dil festo vere eventas. La «Daina»-i raportas a ni ke, ye la tempo kande la pagana religio Latviana esis oficale religio por la tota populo, la arivo di Yani anuncesis per multa soni de klariono e tambur- plei. Pos la festino onu kuras cirkum la domi e l'agri. Omnaloke adube li iras, la homi kantas por obtenor la maxim granda quanto de bonfaci. Desfortunoza esus ta qua ne finabus omna agri-labori ye ca instanto, nam onu mokadus lu per kanti. Ica farandolo dil nokto di Yani esas plezuro por la geyuni qui profitas olu por observar la florifanta filiki, qui, segun la tradiciono, desklozesas dum ta nokto. Se onu trovas oli to igas fortunoza onu precipue pri amoro. Pos vizitir la maxim proxima farmodomi, omni asemblas su en karakterizita loko, generale kolino (olim sakra kolino), ube la festo duros til auroro dil 24ma di junio.
 
Grandega rogo preparesas hike ed olu brulas dum la tota nokto. La partoprenanti dansas cirkum ica granda fairo, saltas super ol, kantas ed amuzesas...
 
Ye l'auroro dil [[24ma di junio]], omni salutas Yani qua foriras e li pregas lu rivenor ye la sequonta yaro. Pose la rituaro dil aquo facesas, quale exemple la kolekto di roso, l'aspersado sub la levanta suno... Lore la festo finas e singlu retrovenas a sua hemo.
 
=== Referi ===
81 048

redakturi