Kyiv

chef-urbo di Ukrainia
(Ridirektita de Kiev)
Kyiv
Collage of Kiev.png
Kelk imaji pri Kyiv.
Flag of Kyiv Kurovskyi.svg COA of Kyiv Kurovskyi.svg
Standardo Blazono
Lando: Flag of Ukraine.svg Ukraina
Regiono: Oblast Kyiv
Informo:
Fondita ye: 482
Latitudo: 50°27'00" N
Longitudo: 30°31'24" E
Altitudo: 179 m
Surfaco: 839 km²
Habitanti: 2 950 819 (2019)
Denseso di habitantaro: 3517,07 hab./km²
Horala zono: UTC+2
(UTC+3 dum la somero)
Urbestro: Vitali Klitschko
Mapo:
Mapo di Kyiv
Oficala retosituo:
www.kmr.gov.ua/

Kyiv esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Ukraina. Ol havis 2 950 819 habitanti[1] en 2019. Lua tota surfaco esas 839 km².

Strado en Kyiv.

L'urbo esas importanta centro industriala, ciencala, edukala e kulturala de Estal Europa. Importanta industrii di alta teknologio, skoli e historiala monumenti jacas ibe. L'Universitato Nacionala di Kyiv Taras Shevchenko, o simple "Universitato di Kyiv" fondesis en 1834, e judikesas kom la maxim prestijosa de Ukraina.

On dicas ke lua nomo devenas del nomo di un ek lua fondinti, Kyi. Ol esas un ek la maxim anciena urbi de Europa, e dum lua historio, ol vivis epoki di prospereso e di deklino. Lua historio skribita pri komencas kun lua destrukto dum la Mongola invado, en 1240. Dum la sequanta yarcenti l'urbo esis provincala chef-urbo kontrolita da povoza vicini: La Granda-dukio Lituania, la Komunitato Polonia-Lituania, la Granda dukio Moskva, la Rusa imperio e fine Sovietia.

HistorioRedaktar

 
Fondo di Kyiv en 482, segun moderna pikturo.

Quale montras arkeologiala restaji, Kyiv e lua vicineso ja habitesis dum paleolitiko (petr-epoko). Dum la bronz-epoko la populo qua habitis la regiono apartenis a la nomizita "kulturo Cucuteni–Trypillia". La populi qui habitis la regiono dum fer-epoko praktikis agrokultivo e komercis kun la populo Skita e kun la tribui qui habitis apud la Nigra maro.

Segun legendo, Santa Andreas anuncis dum la yari 60 o 70 pos Kristo la futura lokizo di granda urbo ube nune jacas Kyiv. Segun altra legendo, l'urbo fondesis cirkume la 5ma yarcento da 3 fratuli, Kyi, Shchek and Khoryv, e lia fratino Lybid. La nomo "Kyiv" signifikus "apartenanta a Kyi". La frati esis estala Slavi, e la fondo dil urbo eventis dum la yaro 482, segun la sama legendo.

Historiisti kredas ke kolonieto ja existis en la regiono dum la 6ma yarcento. Segun la historiisto Kevin Alan Brook, l'urbo fondesis dal populo Khazar o dal Hungari. Brook afirmas ke Kyiv esas Turka nomo: Küi signifikus "fluviala rivo" ed ev signifikus "kolonieto".

Dum la 8ma e la 9ma yarcenti, Kyiv esis avanposteno dil imperio Khazar. Tamen, la tradicionala treko komercala uzita da Vikingi ("Varangani") por komercar kun la Greki trairis la urbo, e dum la fino di la 9ma o komenco di la 10ma yarcento, tradicionala Varangana familio komencis administrar ol.

En 1240 Kyiv destruktesis komplete dum la Mongola invado di Rus', komandita da Batu Khan. Ca evento afektis profunde l'estal Slava civilizuro. Lor l'invado, Kyiv havis plu kam 100 mil habitanti ed esis un ek la maxim granda urbi de la mondo. En 1320, Lituanian armeo komandita dal granda duko Gediminas vinkis la princo Stanislav de Kyiv che la batalio dil fluvio Irpen e konquestis l'urbo. En 1324-1325 le Tatar revanchis, e malgre Kyiv guvernesis da Lituaniana princo, ol mustis pagar tributi al Ora Hordo.

 
Kyiv, de 1400 til 1600.

En 1362 o 1363, pos la batalio di la Blua Aqui (Ukrainane: Bytva na Synikh Vodakh) la granda duko Algirdas de Lituania konquestis la princio di Kyiv e vicina regioni, qui divenis parto dil Granda-dukio Lituania.[2] En 1482, le Tatar de Krimea spoliis e brulis granda parti dil urbo.[3] Kande Polonia-Lituania kreesis en 1569, la regioni di Ukraina kontrolita da Lituania (Podolia, Volinia e Podlachia) transferesis de la Granda-dukio Lituania a la Rejio Polonia, e l'urbo divenis parto de la gubernio di Kyiv (Polone: Województwo kijowskie).

En 1654 l'urbo okupesis da Rusa trupi, ed pos 1667 ol divenis parto de la Cario di Rusia. Nulu ek la pakti inter Polonia e Rusia pri Kyiv ratifikesis. Dum Rusa imperio, Kyiv esis precipue pilgrimo-centro por Kristani ortodoxa e nasko-loko di multa importanta personi del imperio. Tamen, ol divenis importanta komercala urbo erste dum la 19ma yarcento. En 1834, Rusa guvernerio inauguris l'Universitato Santa Vladimir, nune Universitato Taras Shevchenko. Dum la yari 1840a, Mikola Kostomarov (Ruse Nikolay Kostomarov) fondis la sekreta Frataro di Santa Cirilius e Santa Metodius, qua defensis ideo pri unigo di libera populi Slava, e ke Ukrainani esis populo separata de Rusi, ne subordinata a la Rusi. Rusa autoritatozi rapide supresis ca frateso, e komencis "Rusigo"-procedo en Ukraina, tra stimulo a migrado di Rusi a la regiono.

 
Kyiv, cirkume 1900.

Kyiv prosperis dum la fino dil 19ma yarcento, divenis la 3ma maxim populoza urbo dil imperio, ed importanta centro por transporti ed industrio. En 1900, ol ja havis cirkume 250 mil habitanti. Pos la Rusa revoluciono di oktobro 1917, Kyiv divenis chef-urbo dil Popul-Republiko Ukraina, e subisis l'efekti di multa konflikti: l'okupo dal Germani de la 2ma di marto 1918 til novembro sam yaro, dum l'unesma mondomilito; la konflikti di Rusa interna milito de 1917 til 1922; e la milito Polonia-Sovietia de 1919 til 1921. Dum la lasta tri monati di 1919, l'urbo okupesis da Blanka Armeo. L'urbo subisis 16 okupi de la fino di 1918 til 1920.

 
Kyiv en 1937

De 1921 til 1991 Kyiv apartenis a la Republiko Socialista Sovietiana Ukraina, un ek la fondinta republiki di Sovietia. Dum la yari 1920a l'industrio rapide expansesis. De 1932 til 1933 granda famino devastis parto ek lua habitantaro. En 1934 ol divenis chef-urbo di Sovietiana Ukraina.

 
Bombardita quarteri en Kyiv, 1944.

Germani okupis Kyiv ye la 19ma di septembro 1941 dum la duesma mondomilito, e mortigis o kaptis cirkume 600 mil soldati Sovietiana. De la kaptiti, la maxim multa ne transvivis. Pos ke Germani kaptis l'urbo, grupo di oficisti de NKVD dinamitagis la maxim multa edifici de Khreshchatyk, la precipua strado dil urbo, ube multa edifici okupesis dal Germani. Germani akuzis lokala judi e kaptis cirkume 34 mil ek li, qui sendesis a la ravino Babi Yar e masakresis ye la 30ma di septembro 1941. On kalkulas ke plu kam 100 mil personi sendesis a Babi Yar e mortigesis til la fino di la milito.

Pos la milito, l'urbo rekuperis su, ed itere divenis la 3ma maxim granda urbo de Sovietia. En 1986, 100 km norde del urbo, eventis la katastrofo di Chernobyl. Tamen, pro ke la venti suflas desude vers nordo, la radioaktiveso ne kontaminis ol.

Dum la krulo di Sovietia, Ukrainana parlamento deklaris Ukraina nedependanta de Sovietia ye la 24ma di agosto 1991. De 2004 til 2005, dum tale nomizita "oranjea revoluciono", eventis la maxim granda demonstri pos la fino di Sovietia. De novembro 2013 til februaro 2014 eventis granda protesti en la placo Maidan Nezalezhnosti ("placo di la nedependo") kontre Ukrainana guvernerio, pos ke ol decidis ne signatar asocio-kontrato kun l'Europana Uniono.

GeografioRedaktar

 
Satelital imajo pri Kyiv e Dniepr.
 
L'estala rivo dil fluvio Dnieper.

La reliefo di Kyiv esas kolinoza weste del fluvio Dniepr, qua fluas tra ol norde til sude. Este del Dnieper, la tereni esas basa e plana. Existas kelka insuli en la fluvio. Multa arei an l'estala rivo di Dniepr, nomizita Livyi bereh ("estala rivo") drenesis e kovresis per sablo, e protektesas per digi.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). Maxim varma monati esas junio, julio ed agosto, kun mezavalora temperaturi de 13,8°C til 24,8°C. La maxim kolda monati esas decembro, januaro e februaro, kun mezavalora temperaturi de -4,6°C til -1,1°C. Nivas ordinare de la duimo di novembro til la fino di marto, kontre ke l'epoko sen pruino duras dum cirkume 180 dii omnayare. La maxim kolda temperaturo mezurita en Kyiv esis −32.9 °C, la yaro 1951.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 621 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 82 mm.

Panoramo pri Podil, un ek la centrala quarteri di Kyiv.

ReferiRedaktar

  1. Main Department of Statistic — population on 01.12.2019.
  2. Jones, Michael (2000). - The New Cambridge Medieval History, Volume 6, c.1300–c.1415 - Cambridge University Press.
  3. Jerzy Lukowski, W. H. Zawadzki (2006). A concise history of Poland. pp. 53 Cambridge University Press.
Commons havas kontenajo relatante a:


Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Beograd  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kyiv · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb